Quy mô giao dịch khiến phát hiện sớm trở thành yêu cầu sống còn
Phát hiện gian lận bằng AI là việc dùng trí tuệ nhân tạo phân tích dữ liệu giao dịch để nhận ra dấu hiệu bất thường, cảnh báo rủi ro và hỗ trợ ngăn chặn thất thoát tiền trong thời gian thực. Ngày 22/10, tại Hội thảo và Triển lãm Smart Banking 2026, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Tiến Dũng cho biết hệ thống ngân hàng xử lý khoảng 100 triệu giao dịch thanh toán mỗi ngày, tổng giá trị khoảng 1,2 triệu tỷ đồng. Đây không chỉ là bài toán về tốc độ xử lý: một giao dịch bất thường lọt qua cũng có thể kéo theo thiệt hại cho khách hàng và làm suy giảm niềm tin vào dịch vụ số. Áp lực đang tăng cùng lượng thanh toán trực tuyến. Trong tám tháng đầu năm 2026, giao dịch qua Internet đạt hơn 4,4 tỷ lượt, tăng 46,5%; giao dịch qua điện thoại di động đạt 14 tỷ lượt, tăng 35,3% so với cùng kỳ. Với khối lượng ấy, kiểm tra thủ công không thể là tuyến phòng thủ chính. AI có ích khi phát hiện được mẫu bất thường nhanh hơn con người, nhưng chỉ khi dữ liệu và quy trình phản ứng theo kịp cảnh báo.
AI phải bảo vệ cả giao dịch lẫn chính ngân hàng
Điểm đáng lo là tội phạm mạng không còn chỉ tìm cách chiếm đoạt tài khoản khách hàng; chúng còn nhắm tới tiền của chính ngân hàng. Khi hạ tầng phân tán, kết nối nhiều đối tác và phụ thuộc vào hệ sinh thái số, sự cố tại một mắt xích có thể lan rộng. Vì thế, bảo vệ giao dịch ngân hàng không thể chỉ đồng nghĩa với dựng tường lửa hay bảo vệ hệ thống công nghệ. Ngân hàng Nhà nước yêu cầu các tổ chức tín dụng giám sát đồng thời an ninh mạng và hoạt động giao dịch, với trách nhiệm trải từ công nghệ thông tin tới nghiệp vụ, vận hành và quản lý giao dịch. Đây là hướng đi đúng: cảnh báo giao dịch lạ sẽ ít giá trị nếu không được đối chiếu với dấu hiệu xâm nhập, lạm dụng thông tin xác thực hay khai thác API. Trong lĩnh vực an ninh mạng fintech, AI nên giúp ghép các tín hiệu này để phát hiện sớm và ưu tiên xử lý rủi ro, chứ không thay thế thẩm định của con người. Thực tế triển khai cũng cần được đo bằng kết quả. TPBank cho biết đã đưa hơn 60 ứng dụng AI vào 13 khối nghiệp vụ và áp dụng mô hình an ninh ba lớp “phòng - chống - phản ứng nhanh” để bảo vệ dòng tiền theo thời gian thực.
Cảnh báo chỉ có giá trị khi dòng tiền được chặn kịp lúc
Phát hiện bất thường mới là nửa đầu của cuộc chiến. Nếu cảnh báo không dẫn tới hành động đủ nhanh, tiền có thể chuyển tiếp qua nhiều tài khoản trước khi ngân hàng và cơ quan chức năng lần ra dấu vết. Vì vậy, các ngân hàng cần có quy trình giám sát giao dịch bất thường, phương án ứng phó rõ ràng và cơ chế phối hợp truy vết, ngăn chặn dòng tiền với các đơn vị liên quan. Muốn chặn dòng tiền lừa đảo hiệu quả, thời gian chia sẻ thông tin giữa ngân hàng và lực lượng chức năng cần được rút ngắn. Khách hàng cũng cần công cụ tự bảo vệ. Các tổ chức tín dụng được yêu cầu cung cấp tính năng để người dùng chủ động thiết lập biện pháp bảo vệ tài khoản, trong đó có thời gian chờ cho giao dịch chuyển tiền lần đầu, có thể lên tới 24 giờ trước khi người nhận được tiền. Đây là lớp kiểm soát hữu ích khi tài khoản có dấu hiệu bị chiếm quyền, dù không thể thay thế giám sát liên tục. Hướng tiếp theo không nên là chạy theo AI để quảng bá, mà là xây dựng khả năng phát hiện sớm, ứng phó nhanh, duy trì dịch vụ thiết yếu và khôi phục sau sự cố; đồng thời triển khai nghiêm túc quy định về an toàn và quản trị rủi ro AI. Phòng chống tấn công mạng chỉ đáng tin khi công nghệ, con người và phối hợp truy vết cùng hoạt động.
