Lời mời hợp tác phải vượt khỏi nhà máy
Đầu tư cùng Việt Nam là cách tiếp cận trong đó doanh nghiệp quốc tế không chỉ đặt cơ sở sản xuất tại đây mà còn hợp tác nghiên cứu, phát triển công nghệ và tạo thêm giá trị trong nước. Sáng 28/10 tại TP.HCM, Thủ tướng Lê Minh Hưng kêu gọi các đối tác quốc tế cùng đi theo hướng đó tại phiên toàn thể lãnh đạo cấp cao của Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, với hơn 1.500 nhà lãnh đạo, chuyên gia và đại diện doanh nghiệp tham dự. Đây là lời mời có ý nghĩa, nhưng cũng đặt ra một thước đo rõ ràng: Việt Nam cần được nhìn nhận như một nơi cùng kiến tạo sản phẩm và năng lực, không chỉ là địa điểm lắp ráp. Thủ tướng nhấn mạnh hợp tác phải chuyển thành dự án khả thi và kết quả đo lường được; nếu thiếu điều kiện thực thi, lời kêu gọi dễ dừng ở thông điệp.
Tái cấu trúc chuỗi cung ứng mở ra cơ hội, nhưng không bảo đảm thành công
Lời kêu gọi được đưa ra đúng lúc cạnh tranh chiến lược, xung đột địa chính trị và sự phân mảnh của chuỗi cung ứng đang thúc đẩy doanh nghiệp sắp xếp lại hoạt động. Đồng thời, AI, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang thay đổi cách sản xuất. Trong khuôn khổ diễn đàn, phiên thảo luận ngày 27/10 về vị thế Việt Nam và ASEAN tập trung vào năng lực cạnh tranh, AI và hợp tác khu vực. Nhưng dòng dịch chuyển đầu tư tự nó không nâng cấp nền kinh tế: nếu năng lực nhà cung ứng, công nghệ và nhân lực trong nước không tiến lên, Việt Nam có thể tiếp tục đảm nhận phần việc giá trị thấp. Bởi vậy, hội nhập cần gắn với củng cố năng lực nội tại và liên kết khu vực, thay vì chỉ chạy theo số dự án hay quy mô sản xuất.
Tác động cũng chạm tới người lao động. Theo Báo cáo Tương lai Việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, đến năm 2030 dự kiến có 170 triệu việc làm mới, 92 triệu việc làm bị thay thế và 39% kỹ năng sẽ thay đổi hoặc lạc hậu. Những con số ấy khiến đào tạo công nghệ và nâng kỹ năng trở thành điều kiện của chiến lược đầu tư, chứ không phải phần việc bổ sung sau khi nhà máy đi vào hoạt động.
Trung tâm R&D cần năng lực trong nước làm điểm tựa
Tham vọng chuyển từ cứ điểm sản xuất sang trung tâm R&D là bước đi đáng ủng hộ, nhưng không thể đạt được chỉ bằng cách mời tập đoàn quốc tế mở phòng nghiên cứu. Thủ tướng đề xuất khuyến khích các tập đoàn hợp tác với địa phương và doanh nghiệp trong nước xây dựng trung tâm nghiên cứu, tập trung vào AI, bán dẫn và vật liệu mới. Ông cũng đề nghị Diễn đàn Kinh tế Thế giới và các đối tác quốc tế đồng hành đào tạo nhân lực công nghệ cao để người Việt từng bước làm chủ công nghệ. Điều quyết định sẽ là mức độ tham gia thực chất của kỹ sư, doanh nghiệp và trường viện trong nước vào nghiên cứu, thiết kế và thương mại hóa. Nếu tri thức và quyền phát triển sản phẩm vẫn nằm ngoài Việt Nam, một trung tâm mang tên R&D khó tạo ra bước chuyển trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cũng là hướng đi thiết thực: cơ quan quản lý có thể phối hợp với tập đoàn công nghệ đưa AI và năng lượng mới vào ứng dụng nhanh hơn, đồng thời bảo đảm an toàn. Cách làm này chỉ đáng tin khi quy trình rõ ràng, trách nhiệm giải quyết vướng mắc được xác định và doanh nghiệp trong nước có cơ hội tham gia, thay vì chỉ quan sát.
Muốn tăng giá trị, phải nâng cấp cả mạng lưới nhà cung ứng
Diễn đàn đặt đúng trọng tâm khi gắn hợp tác quốc tế với năng lực nhà cung ứng và khả năng giữ lại giá trị trong khu vực. Đại diện Bộ Công Thương cho rằng Việt Nam cần đi xa hơn sản xuất, lắp ráp, phát triển công nghiệp hỗ trợ, công nghệ, thiết kế, chế biến sâu và thương hiệu. Đây là phần việc khó nhưng không thể né tránh: doanh nghiệp nhỏ và vừa muốn tham gia sâu hơn phải đáp ứng tiêu chuẩn, chứng nhận, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu logistics. Nâng cấp chuỗi cung ứng vì thế cần phối hợp giữa chính sách, công nghệ, đào tạo và liên kết sản xuất; không thể trông chờ riêng vào ưu đãi thu hút vốn. Thủ tướng cam kết xử lý công việc với cộng đồng doanh nghiệp theo hướng minh bạch, rõ đầu mối và trách nhiệm. Cam kết ấy chỉ có giá trị khi doanh nghiệp thấy được tiến độ và kết quả cụ thể.
Đích đến là vị thế đối tác, không chỉ là điểm đến đầu tư
Việt Nam có cơ hội nâng vai trò trong chuỗi giá trị toàn cầu nếu lời mời đầu tư cùng Việt Nam được biến thành hợp tác có chiều sâu: đào tạo người lao động, phát triển nhà cung ứng, chuyển giao năng lực và cùng tạo sản phẩm. Diễn đàn Kinh tế Mùa thu đã đặt ra đúng hướng ưu tiên, nhưng tuyên bố chưa phải kết quả. Phép thử nằm ở việc doanh nghiệp trong nước có bước vào các khâu công nghệ cao hơn hay không, và người lao động có được trang bị kỹ năng để hưởng lợi từ chuyển dịch hay không. Kết luận cần rõ ràng: Việt Nam không nên chỉ cạnh tranh để đón thêm nhà máy; mục tiêu phải là cùng đối tác quốc tế xây dựng năng lực nghiên cứu, đổi mới và sản xuất có giá trị cao. Khi đó, lời mời hợp tác mới trở thành một chiến lược nâng cấp thực chất.
