Tri thức nền tảng quyết định khả năng làm chủ công nghệ
Khoa học cơ bản là hoạt động tìm hiểu những quy luật và nguyên lý nền tảng của tự nhiên, xã hội, tạo ra tri thức mới để con người giải thích thế giới và xây dựng những công nghệ chưa thể hình thành chỉ bằng cách lắp ghép sản phẩm sẵn có. Vì thế, muốn làm chủ công nghệ chiến lược, phải bắt đầu từ năng lực nghiên cứu cơ bản trong nước. Ngày 23/10/2026, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức hội nghị về chiến lược phát triển nghiên cứu nền tảng và đóng góp của lĩnh vực này cho các sản phẩm chiến lược quốc gia. Thời điểm ấy đáng chú ý: các định hướng chính sách mới về khoa học, công nghệ và giáo dục mở thêm cơ hội, trong khi danh mục quốc gia gồm 10 nhóm công nghệ chiến lược và 30 sản phẩm, từ AI, bán dẫn, lượng tử đến công nghệ sinh học.
Mỗi lĩnh vực đều dựa vào những nền móng khoa học cụ thể. Mô hình học máy cần toán học và thống kê; bán dẫn dựa trên vật lý chất rắn, vật lý lượng tử; pin lithium-ion gắn với hóa điện tử; còn chỉnh sửa gen và vaccine mRNA bắt nguồn từ sinh học phân tử, miễn dịch học. Những ví dụ ấy bác bỏ cách nhìn cho rằng nghiên cứu chỉ có giá trị khi lập tức tạo ra sản phẩm bán được. Thiếu tri thức trong nước, một quốc gia sẽ khó tiếp nhận, làm chủ rồi sáng tạo công nghệ lõi. Trong cạnh tranh toàn cầu, khoảng trống ấy không chỉ làm giảm năng lực đổi mới mà còn ảnh hưởng đến tự chủ về dữ liệu, an ninh và khả năng bảo vệ lợi ích quốc gia.
Đầu tư dài hạn, nhưng phải gắn với bài toán chiến lược
Lập luận cho khoa học cơ bản không đồng nghĩa với việc cấp kinh phí mà không xác định hướng đi. Ngược lại, đầu tư cần đủ dài để các ý tưởng được kiểm chứng, đồng thời kết nối với những bài toán công nghệ chiến lược mà đất nước muốn giải quyết. Quá trình từ tri thức nền tảng đến sản phẩm thường đi qua công nghệ nền tảng trong phòng thí nghiệm, công nghệ lõi thử nghiệm thực tế rồi mới đến ứng dụng được thị trường hoặc xã hội tiếp nhận. Ép mọi nghiên cứu phải chứng minh hiệu quả thương mại tức thời sẽ cắt đứt chính những mắt xích đầu tiên; nhưng nghiên cứu không có lộ trình kết nối ứng dụng cũng khó tạo năng lực công nghệ.
Dự thảo Chiến lược quốc gia về phát triển nghiên cứu cơ bản đến năm 2045 nêu các hướng đáng chú ý: tài trợ đa niên từ 5 đến 10 năm, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, chấp nhận rủi ro khoa học và áp dụng bình duyệt đồng cấp. Đây là lựa chọn đúng nếu được triển khai cùng trách nhiệm giải trình về chất lượng và tiến độ học thuật, thay vì chỉ đếm số công bố. Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026–2035 cũng mở ra cách tiếp cận mới cho đầu tư khoa học nền tảng. Điều cần giữ là thế cân bằng: nuôi dưỡng khám phá dài hạn, nhưng đặt câu hỏi nghiên cứu trong quan hệ với nhu cầu công nghệ tương lai.
Muốn chuyển tri thức thành năng lực, phải nối ngành và nuôi người
Tri thức không tự biến thành công nghệ lõi nếu các nhóm nghiên cứu hoạt động rời rạc. Những bài toán như chip, AI, năng lượng hay sinh học cần toán học, vật lý, hóa học, khoa học máy tính và hiểu biết xã hội cùng tham gia. Các nhà khoa học đề xuất tổ chức nghiên cứu quanh vấn đề lớn, tăng hợp tác liên ngành và dùng chung phòng thí nghiệm, dữ liệu, chuyên gia, chương trình đào tạo. Thí điểm mô hình tổ chức nghiên cứu – công nghệ tại các trường đại học cũng có thể tạo cầu nối giữa khám phá học thuật, kiểm chứng kỹ thuật và chuyển giao. Nếu thiếu những mắt xích này, tri thức có thể dừng ở bài báo, còn doanh nghiệp phải tìm công nghệ và chuyên gia từ bên ngoài.
Điều kiện thứ hai là đào tạo nhân lực liên tục từ phổ thông đến đại học, sau đại học và nghiên cứu chuyên nghiệp. Người học cần không chỉ kiến thức chuyên môn mà còn khả năng đặt câu hỏi, kiểm chứng bằng chứng và phối hợp qua ranh giới ngành. Khoa học xã hội và nhân văn cũng phải hiện diện từ khâu thiết kế: một công nghệ đúng về kỹ thuật chưa chắc được dùng rộng rãi nếu không hợp ngôn ngữ, văn hóa, hành vi người dùng hoặc yêu cầu quản trị dữ liệu. Với người dân, điều đó quyết định AI tiếng Việt có hữu ích, công nghệ giáo dục có dễ tiếp cận và các dịch vụ số có đáng tin hay không. Đào tạo giáo viên hiểu khoa học cơ bản và xu hướng công nghệ cũng giúp người học khai thác công cụ hiệu quả hơn.
Thước đo không chỉ là công bố, mà là năng lực tự chủ
Khoảng cách từ nghiên cứu đến ứng dụng cho thấy vì sao không thể đánh giá hệ sinh thái chỉ bằng số bài báo. Trường Đại học Khoa học Tự nhiên có gần 650 bài trên các tạp chí thuộc Web of Science và Scopus, hơn 70% thuộc nhóm Q1 và Q2; trong năm năm, trường có 157 đơn đăng ký sở hữu trí tuệ được chấp nhận hợp lệ, 26 bằng độc quyền sáng chế và 28 giải pháp hữu ích được cấp, nhưng mới ký hai hợp đồng chuyển giao công nghệ. Đây không phải lý do để xem nhẹ thành tựu nghiên cứu, mà là lời nhắc cần tháo gỡ điểm nghẽn về hạ tầng, cơ chế tài trợ và liên kết giữa trường, viện với doanh nghiệp. Thành công phải được đo cả bằng tri thức đáng tin, đội ngũ có năng lực và công nghệ được kiểm chứng, tiếp nhận.
Kết luận cần rõ ràng: muốn làm chủ công nghệ chiến lược, phải đầu tư khoa học cơ bản như năng lực quốc gia dài hạn, chứ không xem đó là khoản chờ lợi ích tức thì. Nhưng đầu tư ấy chỉ phát huy khi gắn với bài toán tương lai, cơ chế chấp nhận rủi ro có trách nhiệm, hợp tác liên ngành, đào tạo bền bỉ và con đường chuyển giao thực chất. Khi tri thức nền tảng, con người và hệ sinh thái cùng được xây dựng, công nghệ lõi mới có cơ hội hình thành trong nước; đó mới là nền tảng vững chắc cho năng lực tự chủ.
