Di sản chỉ sống khi được trao truyền
Nghệ nhân văn hóa là những người nắm giữ tri thức bản địa và trực tiếp thực hành, truyền dạy các phong tục, làn điệu, nghề thủ công, ngôn ngữ cùng trang phục truyền thống cho cộng đồng. Vai trò ấy ngày càng cấp thiết khi nhiều người lưu giữ tri thức dân gian, chữ viết và kỹ năng nghề đã cao tuổi, còn lớp kế cận chưa phải lúc nào cũng có điều kiện thực hành thường xuyên. Ở Lào Cai, Nghệ nhân Ưu tú Lồ Lài Sửu sưu tầm dân ca, điệu múa của người Bố Y, gìn giữ nghề may trang phục và dạy hát múa cho phụ nữ, học sinh. Bà đã hướng dẫn hàng chục chị em và khoảng 100 học sinh. Với người Si La, nghệ nhân Hù Thị Xuân vận động lớp trẻ nói tiếng dân tộc, giữ trang phục truyền thống, đồng thời sưu tầm và ghi chép hơn 100 bài hát. Những việc ấy cho thấy bảo tồn không thể chỉ dừng ở lưu trữ: di sản cần được học, dùng và làm mới trong đời sống.
Văn hóa Cơ Tu bước ra khỏi không gian lễ hội
Tại các điểm du lịch vùng cao Đà Nẵng, nghệ nhân Cơ Tu đang đưa văn hóa bản địa đến gần du khách bằng những việc làm cụ thể: trình diễn dệt thổ cẩm, đan lát, điêu khắc tượng gỗ, giới thiệu nhạc cụ và điệu múa tân tung da dá. Ở khu du lịch Suối Hoa, chị Alăng Thị Phơi cho khách xem từng công đoạn dệt; ông Alăng Phước vừa đan gùi, giỏ, nong, nia vừa giải thích nguyên liệu và công dụng. Du khách còn có thể tham gia một số công đoạn làm sản phẩm, thay vì chỉ đứng xem. Đây là hướng đi đáng khuyến khích: trải nghiệm do người am hiểu văn hóa dẫn dắt giúp nghề thủ công hiện ra như một phần đời sống, không phải tiết mục trang trí. Người làm nghề cũng có thêm thu nhập từ sản phẩm và góp phần quảng bá nghề truyền thống.
Cà Mau đặt mục tiêu gắn bảo tồn với du lịch cộng đồng
Ngày 5.11, Cà Mau công bố đề án bảo tồn, phát huy bản sắc các dân tộc thiểu số gắn với du lịch và phát triển kinh tế. Định hướng này nhận diện một cơ hội rõ ràng: di sản có thể góp phần tạo sinh khí cho địa phương nếu được bảo vệ và thực hành ngay trong cộng đồng. Với di sản Khmer, kế hoạch nhắc đến các lễ hội Chôl Chnăm Thmây, Ok Om Bok, Sen Đôn-ta, nhạc ngũ âm, múa Rô-băm, hát Dù-kê, cùng tiếng nói, chữ viết, trang phục, ẩm thực và không gian tại các phum, sóc. Cà Mau đặt mục tiêu xây dựng ít nhất hai sản phẩm du lịch văn hóa và hai mô hình du lịch cộng đồng do người dân trực tiếp làm chủ thể. Cụm từ “di sản Khmer Hoa” gợi một bức tranh văn hóa đa dạng, nhưng đề án được công bố ở đây nêu cụ thể các giá trị Khmer; không nên gán thêm nội dung chưa được xác nhận cho cộng đồng Hoa.
Cộng đồng phải giữ quyền kể câu chuyện của mình
Biến văn hóa thành trải nghiệm du lịch chỉ có ý nghĩa lâu dài khi cộng đồng địa phương cùng quyết định cách giới thiệu, tham gia tổ chức và được hưởng lợi chính đáng. Nếu nghệ nhân chỉ xuất hiện để trình diễn, còn tiếng nói và tri thức của họ bị gạt khỏi quá trình xây dựng sản phẩm, du lịch có thể làm mờ chính bản sắc mà nó muốn quảng bá. Kế hoạch Cà Mau đặt mục tiêu kiểm kê, lập danh mục 90% giá trị văn hóa có nguy cơ mai một và phục dựng, bảo tồn ít nhất 70% lễ hội, nghệ thuật trình diễn, nghề thủ công tiêu biểu trong giai đoạn 2026–2030. Tỉnh cũng dự kiến mở 5–10 lớp truyền dạy và thí điểm ít nhất hai không gian thực hành văn hóa cộng đồng; giai đoạn 2031–2035 hướng đến bảo tồn 100% giá trị có nguy cơ mai một. Những mục tiêu ấy cần được đo bằng việc di sản còn được truyền qua các thế hệ và người dân có vai trò chủ động. Đó mới là nền tảng để du lịch cộng đồng phát triển mà không đánh đổi bản sắc.
