Diễn đàn để trẻ em lên tiếng
Quốc hội trẻ em là phiên họp giả định tạo diễn đàn để thiếu nhi trình bày tâm tư, nguyện vọng, thảo luận và đề xuất giải pháp cho những vấn đề liên quan trực tiếp đến mình. Giá trị của diễn đàn không nằm ở việc mô phỏng nghi thức nghị trường, mà ở chỗ người lớn có thể nghe những trải nghiệm thường bị bỏ qua trong các quyết định về trẻ em. Ngày 30-10, buổi gặp mặt, tập huấn dành cho 8 đại biểu thiếu nhi Đắk Lắk trước phiên họp lần thứ III vừa hướng dẫn hoạt động nghị trường, vừa trở thành nơi các em chia sẻ điều mình quan tâm. Phiên họp toàn quốc dự kiến diễn ra trong hai ngày 11–12/12 tại hội trường Diên Hồng, với chủ đề xây dựng môi trường số an toàn, thân thiện.
Các em không chờ đến phiên họp chính thức mới lên tiếng. Ngay tại buổi gặp mặt, đại biểu nhí lần lượt nêu vấn đề và đưa ra đề xuất dựa trên trường lớp, gia đình và buôn làng của mình. Đây là điểm đáng chú ý: tham gia có ý nghĩa không phải là được mời phát biểu cho đủ nghi thức, mà là có cơ hội nói về vấn đề cụ thể và cùng người lớn tìm hướng xử lý.
Khó khăn ở buôn làng và rủi ro trên mạng
Bun Hra Nary, học sinh dân tộc Lào và Liên đội trưởng Trường THCS Tân Lợi, nêu rào cản ngôn ngữ cùng điều kiện học tập của học sinh dân tộc thiểu số. Những khó khăn ấy không thể được giải quyết chỉ bằng lời khuyên cố gắng; trẻ em cần thêm cơ hội học tập và hỗ trợ phù hợp với nơi mình sống. Nary đề xuất nhân rộng mô hình “Đôi bạn cùng tiến”, lập nhóm hỗ trợ tiếng Việt, tiếng Anh và công nghệ thông tin, đồng thời mở rộng chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng và lớp năng khiếu miễn phí tại nhà văn hóa buôn làng.
Ở một phía khác của đời sống học đường, Lê Ngân Trúc cảnh báo việc học sinh tự ý quay phim, chụp ảnh thầy cô, bạn bè rồi đăng lên mạng để câu lượt xem. Hành vi này xâm phạm quyền riêng tư và có thể gây tổn thương tâm lý. Trúc đề xuất mô hình “Công dân số an toàn” với quy tắc “3 không – 3 nên”: không chia sẻ thông tin cá nhân, không tin nội dung chưa kiểm chứng, không bắt nạt người khác; nên bảo mật tài khoản, lan tỏa nội dung tích cực và tìm người lớn hỗ trợ khi gặp nguy hiểm trên mạng. Em còn kiến nghị lập “Hộp thư số” và đội phản ứng nhanh học đường để hỗ trợ nạn nhân bị bắt nạt trực tuyến.
Lắng nghe phải đi cùng phản hồi
Đề xuất của Trương Hải Phong đặt ra tiêu chuẩn quan trọng cho mọi diễn đàn trẻ em: tiếng nói trẻ em không thể dừng ở việc người lớn nghe rồi để đó. Phong đề nghị quy trình năm bước gồm trẻ em nêu ý kiến, người lớn lắng nghe, cùng thảo luận, phản hồi và cùng hành động. Cách tiếp cận ấy biến quyền tham gia thành trách nhiệm cụ thể của cả hai phía. Nếu không có câu trả lời, trẻ khó biết ý kiến của mình có được tiếp nhận hay không; nếu có phản hồi rõ ràng, các em có thể hiểu đề xuất nào được thực hiện, đề xuất nào cần thêm thời gian.
Quy mô lấy ý kiến cho thấy đây không chỉ là tiếng nói của một nhóm nhỏ: Hội đồng Đội tỉnh Đắk Lắk ghi nhận 9.077 ý kiến trực tuyến và 30 ý kiến trực tiếp từ thiếu nhi tại 102 xã, phường. Những con số này chỉ có ý nghĩa khi ý kiến được tổng hợp, chuyển đến đúng nơi và có phản hồi dễ hiểu. Các mô hình đối thoại định kỳ, phiếu khảo sát và hộp thư dành cho trẻ em cũng là cách giúp tiếng nói đa dạng hơn, nhất là từ những em ít có cơ hội phát biểu.
Từ phiên họp giả định đến thay đổi thực tế
Chương trình chuẩn bị phiên họp bao quát nhiều mối quan tâm: giáo dục đạo đức, lối sống trong kỷ nguyên số; quyền vui chơi và phát triển; bảo vệ trẻ trên mạng; môi trường gia đình an toàn; trẻ khuyết tật; tai nạn thương tích và đuối nước. Danh mục ấy cho thấy an toàn mạng không thể đứng riêng lẻ: trẻ cần được bảo vệ, nhưng cũng cần điều kiện học tập, chăm sóc và cơ hội tham gia bình đẳng. Phiên họp giả định có thể giúp các em thực hành tranh luận và cùng tìm giải pháp, song thành công cuối cùng phải được đo bằng việc kiến nghị có đến được trường học, địa phương và cơ quan có trách nhiệm hay không.
Đại biểu nhí Đắk Lắk đã mang đến nghị trường những vấn đề rất cụ thể: hỗ trợ học tập ở buôn làng, tôn trọng quyền riêng tư trên mạng và cơ chế phản hồi sau khi trẻ lên tiếng. Đó là lời nhắc rằng người lớn không nên xem việc lắng nghe như một buổi lễ. Quốc hội trẻ em chỉ phát huy trọn vẹn ý nghĩa khi những đề xuất được xem xét nghiêm túc, có câu trả lời và dẫn đến hành động; khi ấy, diễn đàn mới nối được tiếng nói trẻ em với thay đổi trong cuộc sống hằng ngày.
