Mối nguy không nhất thiết là robot nổi loạn
Rủi ro trí tuệ nhân tạo là nguy cơ phát sinh khi hệ thống được trao quyền hành động, quyền truy cập dữ liệu hoặc khả năng tác động vượt quá mức con người có thể giám sát và kiểm soát. Trong cuộc trao đổi về an toàn AI, chuyên gia Nguyễn Chiến Thắng, Giám đốc Trung tâm Phát triển của Ngân hàng TMCP Sài Gòn - Hà Nội, cho rằng hiểm họa đáng lo nhất không phải robot bỗng có ý thức rồi nổi loạn, mà là con người trao cho công nghệ quyền lực vượt khả năng kiểm soát. Những video robot phản kháng lan truyền trên mạng có thể khơi dậy nỗi sợ, nhưng chuyên gia lưu ý rằng các hình ảnh ấy được tạo dựng bằng AI; chúng không chứng minh máy móc có cảm xúc hay ý định chống lại con người. Nguy cơ thực tế hơn xuất hiện khi AI có thể tự lập kế hoạch, chọn công cụ và thực hiện nhiều bước để hoàn thành mục tiêu. Khi đó, câu hỏi không chỉ là AI thông minh đến đâu, mà là ai cấp quyền và những giới hạn nào được dựng lên.
Cấp quyền quá rộng biến tiện ích thành rủi ro
Sự chuyển dịch từ chatbot trả lời câu hỏi sang Agentic AI có thể tự hành động khiến chuyện phân quyền trở nên cấp thiết. Một hệ thống được kết nối với công cụ phù hợp có thể rà soát lỗ hổng, phân tích phản hồi rồi thử các bước tiếp theo. Nhưng AI không tự nhiên truy cập được mạng nội bộ hay dữ liệu doanh nghiệp: con người phải nối hệ thống với công cụ và cấp quyền. Vì thế, sự cố đôi khi không đến từ ý đồ phá hoại mà từ yêu cầu bị hiểu sai hoặc quyền hạn quá rộng. Nguyên tắc hợp lý là chỉ cấp quyền tối thiểu cần cho từng nhiệm vụ, thay vì mở toàn bộ tệp và thư mục. Những thao tác nhạy cảm như xóa hàng loạt dữ liệu cần có bước con người xác nhận. Rủi ro cũng hiện hữu với người dùng phổ thông: đưa báo cáo tài chính, thông tin khách hàng, tài sản trí tuệ hoặc bí mật kinh doanh lên chatbot công cộng có thể làm lộ thông tin. AI hữu ích, nhưng quyền truy cập không nên được xem là cái giá mặc định cho sự tiện lợi.
AI giúp học nhanh, nhưng không thể học thay
Trong lớp học, tác động của AI ít giống một kịch bản tận thế hơn, nhưng lại gần gũi với mỗi gia đình: công cụ có thể đưa ra lời giải gần như tức thì, trong khi người học vẫn cần tự hiểu vì sao lời giải đúng. AI ngày càng phổ biến từ tra cứu kiến thức đến giải bài tập; kết quả PISA năm 2025 cho thấy gần 96% học sinh 15 tuổi ở Việt Nam từng dùng chatbot AI phục vụ học tập. AI trong giáo dục có thể giúp tiếp cận thông tin nhanh và hỗ trợ học hiệu quả hơn. Tuy nhiên, nếu học sinh dùng AI để thay cho việc đọc, thử cách giải và kiểm tra lập luận, sự tiện lợi sẽ bào mòn cơ hội luyện tập. GS.TSKH. Hồ Tú Bảo cảnh báo về nguy cơ “suy thoái trí tuệ” khi học sinh quá phụ thuộc vào các câu trả lời có sẵn. Đó không phải lý do để cấm công nghệ, mà là lời nhắc rằng đáp án đúng không đồng nghĩa với tri thức đã được tiếp thu.
Giáo dục cần đánh giá cách nghĩ, không chỉ đáp án
Khi học sinh dùng AI để hoàn thành bài tập, vấn đề không dừng ở chuyện gian lận: đó là câu hỏi liệu các em còn tự tìm tòi, phân tích và giải quyết vấn đề hay không. Lạm dụng công cụ có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, đọc hiểu và phản biện; câu trả lời được cá nhân hóa cũng có thể khiến người học nhìn vấn đề theo một chiều. Bởi vậy, tư duy độc lập phải trở thành mục tiêu được dạy và đánh giá rõ ràng, chứ không thể mặc định rằng học sinh sẽ tự có được khi dùng công nghệ. Giải pháp không phải gạt AI khỏi trường học. Giáo viên có thể giao nhiệm vụ yêu cầu học sinh khảo sát, thu thập dữ liệu, giải thích và bảo vệ quan điểm, qua đó buộc các em vận dụng kiến thức thay vì chép đáp án. Cách kiểm tra, đánh giá cũng cần thích ứng để AI hỗ trợ quá trình học chứ không giúp né tránh việc học. Cùng với đổi mới chương trình, giáo dục nên tăng cơ hội tự học, trải nghiệm, thực hành, nghiên cứu và sáng tạo. Kết luận nên rõ ràng: hãy dùng AI để mở rộng năng lực con người, không trao cho nó quyền quyết định thay ta—trong hệ thống kỹ thuật cũng như trong lớp học.
