Ghép cải tạo: giữ gốc cũ, đổi nhịp thu hoạch
Ghép cải tạo bưởi là cách đưa mắt ghép của giống mới lên thân cây lâu năm, giữ lại bộ rễ và gốc khỏe để thay đổi giống trồng mà không phải phá bỏ cả vườn. Với ông Nguyễn Văn Lập ở thôn Phúc Yên, xã Yên Bài, Hà Nội, cách làm này còn là lựa chọn kinh tế: đưa bưởi chín sớm vào vườn bưởi Diễn vốn thu hoạch dồn vào dịp cuối năm. Ông Lập bắt đầu trồng bưởi từ năm 2001–2002. Khi các nhà vườn cùng thu hoạch, nguồn cung tăng, giá bán giảm; thời tiết thất thường cũng ảnh hưởng đến độ ngon và sự đồng đều của bưởi Diễn. Thay vì chặt bỏ những gốc trưởng thành, khoảng năm 2014 ông ghép 80 cây bưởi Tam Vân lên gốc bưởi Diễn, rồi tiếp tục thử nghiệm các giống khác. Đây là một cách ứng phó có lý: giữ tài sản đã tích lũy trong vườn, đồng thời giảm lệ thuộc vào một thời điểm bán duy nhất.
Rải vụ thu hoạch để tránh dồn hàng cuối năm
Vườn rộng khoảng 7.200 m² hiện có chừng 300 cây, với hơn 10 giống bưởi. Các giống được chọn để nối tiếp mùa thu hoạch: bưởi Thồ mở vụ từ tháng 7 đến cuối tháng 8 âm lịch, sau đó đến Phúc Trạch, Đào Đường, Tam Vân và cuối cùng là bưởi Diễn. Chuỗi này tạo ra rải vụ thu hoạch từ giữa năm đến Tết Nguyên đán, thay vì để phần lớn sản lượng cùng chờ đến cuối năm. Tác dụng không chỉ nằm ở lịch thu hái. Khi có sản phẩm cung ứng qua nhiều tháng, gia đình bớt chịu sức ép bán gấp lúc nguồn cung tăng cao và có thể duy trì dòng thu đều hơn. Cách làm cũng cho thấy đa dạng giống không phải mục tiêu tự thân: giá trị của nó nằm ở khả năng khớp thời điểm thu hoạch với nhu cầu tiêu thụ, giảm rủi ro khi cả vùng cùng đưa bưởi ra thị trường.
Thử giống, chăm cây và giữ chất lượng
Sau Tam Vân, ông Lập đưa khoảng 50 cây bưởi Thồ, gần 30 cây Phúc Trạch, khoảng 20 cây Đào Đường cùng một số giống khác vào vườn. Việc thử giống được làm từng bước: giống hợp thổ nhưỡng, cho quả ngon thì giữ và phát triển; giống không thích nghi thì chuyển sang lựa chọn khác. Cách thử rồi đánh giá này quan trọng, bởi rải vụ chỉ có ích khi từng giống cho quả đủ chất lượng và có thể tiêu thụ. Kinh nghiệm của ông là chọn mắt ghép khỏe, ghép từ tháng 7 âm lịch đến trước Tết, tránh đợt nắng gắt; sau ghép cần giữ ẩm và loại bỏ chồi mọc từ gốc, thân cây mẹ để tập trung dinh dưỡng cho mắt mới. Nếu chăm sóc đúng, cây có thể cho quả trở lại sau khoảng 1,5–2 năm. Tạo tán thông thoáng, tỉa cành và cân đối số quả cũng giúp cây phát triển đồng đều hơn.
Bưởi OCOP Yên Bài cần đi cùng đầu ra và quy trình an toàn
Ghép cải tạo có thể giảm rủi ro mùa vụ, nhưng không tự bảo đảm đầu ra. Giá trị lâu dài của bưởi OCOP Yên Bài còn phụ thuộc vào chất lượng ổn định, cách chăm sóc và khả năng kết nối thị trường. Sản phẩm bưởi Tam Vân của gia đình ông Lập được Hà Nội công nhận OCOP 3 sao; vườn cũng có chứng nhận VietGAP. Quy mô hiện tại gồm khoảng 300 gốc trên 7.200 m², tạo nền tảng để kết hợp sản xuất an toàn với lịch cung ứng kéo dài. Gia đình sử dụng phân chuồng ủ hoai, bột đậu tương và phân cá ủ làm nguồn dinh dưỡng, đồng thời hướng tới hạn chế thuốc hóa học. Ông Lập đang hoàn thiện hồ sơ để đánh giá lại sản phẩm theo chu kỳ và dự định tăng cường bao quả nhằm hạn chế côn trùng, giảm tác động nắng nóng, cải thiện mẫu mã. Mô hình cho thấy ghép cải tạo bưởi có ý nghĩa nhất khi được nối với chăm sóc chất lượng và xây dựng thương hiệu, chứ không dừng ở việc đổi giống.
Kết luận: đổi lịch mùa vụ là bước đi đáng nhân rộng
Mô hình của ông Nguyễn Văn Lập không xóa hết biến động thời tiết hay thị trường, nhưng giúp vườn chủ động hơn trước cảnh bưởi chín tập trung và khó tiêu thụ vào cuối năm. Tận dụng gốc Diễn lâu năm để ghép giống chín sớm vừa tránh bỏ phí cây trưởng thành, vừa tạo chuỗi thu hoạch nối tiếp. Với người trồng bưởi ở Yên Bài, đây là hướng đi thực tế để phân tán rủi ro và nâng giá trị sản phẩm OCOP—miễn là việc chọn giống, chăm sóc và tìm đầu ra được thực hiện đồng bộ.
