Tăng trưởng xuất khẩu cần nền móng từ sản xuất
Chuỗi giá trị trái cây là hệ thống liên kết từ giống, vùng trồng và kỹ thuật canh tác đến chế biến, tiêu thụ và xuất khẩu, trong đó chất lượng và khả năng truy xuất phải được bảo đảm xuyên suốt. Đây mới là nền móng để đưa trái cây Việt Nam lên quy mô ngành hàng tỷ đô, chứ không phải mở rộng diện tích đơn thuần. Xuất khẩu rau quả tăng từ 3,2 tỷ USD năm 2020 lên 8,56 tỷ USD năm 2025; năm 2026, kim ngạch toàn ngành được dự báo có thể đạt 9,5–10 tỷ USD. Nhưng đích đến 20 tỷ USD sẽ khó thành hiện thực nếu nguồn cung vẫn thiếu ổn định, không đồng đều về chất lượng và phụ thuộc vào đầu ra ngắn hạn. Phát triển vùng nguyên liệu trái cây cần đi cùng quy hoạch, hạ tầng tưới tiêu và cam kết thu mua. Khi vùng trồng được tổ chức theo nhu cầu thị trường, tăng trưởng xuất khẩu mới có cơ sở bền vững thay vì dựa vào những đợt mở rộng sản xuất thiếu liên kết.
Làm chủ giống là làm chủ lợi thế cạnh tranh
Giống cây trồng không phải khâu kỹ thuật có thể xử lý sau khi đã mở rộng sản xuất; đó là quyết định định hình chất lượng, năng suất và khả năng đáp ứng thị trường. Chanh leo cho thấy một ngành hàng từng sản xuất nhỏ lẻ có thể vươn lên cạnh tranh với các nước Nam Mỹ khi được đầu tư bài bản. Dứa cũng có dư địa lớn, nhưng kim ngạch xuất khẩu năm 2025 mới khoảng 60 triệu USD và dự kiến đạt 80 triệu USD năm 2026. Dứa MD2 có lợi thế về chất lượng thương phẩm, bảo quản và vận chuyển. Giống này chiếm khoảng 50–55% thị phần dứa toàn cầu và 70–75% tại EU, trong khi diện tích MD2 ở Việt Nam chưa đến 5% diện tích dứa. Khoảng cách ấy vừa là cơ hội, vừa là lời nhắc: muốn cạnh tranh, cần chuẩn hóa nguồn giống và nhân rộng có kiểm soát, thay vì chạy theo diện tích mà chưa bảo đảm đầu vào.
Công nghệ biến vùng trồng thành nguồn cung đáng tin cậy
Khoa học công nghệ và chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa khi giúp người trồng, hợp tác xã và doanh nghiệp kiểm soát được sản xuất. Tại DOVECO, dữ liệu về nước, phân bón, nhân công, sản lượng và chi phí được số hóa theo vùng trồng, lô nguyên liệu và công đoạn chế biến; cách làm này hỗ trợ kiểm soát giá thành và phân bổ nguồn lực. Đây là hướng đi thiết thực để nâng sức cạnh tranh, không phải phần trang trí cho một kế hoạch hiện đại hóa. Với dứa MD2, chuyển giao giống tốt và kỹ thuật chăm sóc từ đầu vụ giúp vùng nguyên liệu có chất lượng đồng đều hơn, giảm rủi ro và thuận lợi đáp ứng yêu cầu xuất khẩu. Quy trình thống nhất, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc cũng tạo căn cứ để doanh nghiệp kết nối vùng trồng với chế biến và thị trường. Nếu thiếu dữ liệu và tiêu chuẩn chung, quy mô sản xuất lớn hơn chưa chắc đồng nghĩa với nguồn cung đáng tin cậy.
Liên kết đối tác là phép thử cho chuỗi giá trị
Mô hình tại Lâm Đồng cho thấy chuỗi chỉ vận hành khi mỗi bên nhận một vai trò rõ ràng. Sam Trang ký kết với Hợp tác xã Nông nghiệp Công nghệ cao Kim Phát và Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu Nông sản TH Agritech để hợp tác phát triển vùng trồng dứa MD2; quy mô dự kiến ban đầu là 10 ha. Sam Trang tổ chức và quản lý vùng nguyên liệu, Kim Phát cung ứng giống và hỗ trợ kỹ thuật, còn TH Agritech kết nối thu mua, phát triển thị trường và xuất khẩu. Điểm đáng chú ý không nằm ở diện tích khởi đầu, mà ở cách nối các mắt xích: nông dân và hợp tác xã sản xuất, đơn vị chuyên môn cung cấp giống và kỹ thuật, doanh nghiệp tổ chức vùng trồng và đưa sản phẩm ra thị trường. Hợp tác còn hướng đến chế biến sâu, giúp đa dạng đầu ra thay vì chỉ trông chờ trái tươi. Với người trồng, liên kết có thể mở thêm cơ hội tham gia chuỗi ngành hàng; nhưng để mô hình nhân rộng, các bên cần chứng minh được tiêu chuẩn, đầu ra và lợi ích thực tế qua từng vụ.
Đích đến 20 tỷ USD phải được xây từ gốc
Mục tiêu 20 tỷ USD không thể đạt bằng sản lượng tăng nhanh nhưng thiếu kiểm soát. Muốn nâng giá trị trái cây, ngành cần đồng thời phát triển vùng nguyên liệu ổn định, làm chủ giống, ứng dụng công nghệ và gắn sản xuất với chế biến cùng thị trường. Trách nhiệm ấy không thể đặt riêng lên vai nông dân: Nhà nước, địa phương, nhà khoa học, hợp tác xã và doanh nghiệp đều phải phối hợp để hình thành chuỗi có tiêu chuẩn và đầu ra rõ ràng. Mô hình dứa MD2 là bước khởi đầu đáng theo dõi, không phải bằng chứng rằng mọi nút thắt đã được tháo gỡ. Nếu liên kết giúp người trồng tiếp cận giống phù hợp, kỹ thuật tốt và thị trường ổn định, nó có thể trở thành khuôn mẫu để mở rộng. Kết luận rất rõ: muốn trái cây thành ngành hàng tỷ đô, phải xây năng lực cạnh tranh từ gốc — bắt đầu bằng giống và vùng trồng, rồi mới tính đến quy mô xuất khẩu.
