Thông điệp chung: Mỹ phải đáp ứng yêu cầu của Tehran
Điều kiện Iran chấm dứt xung đột với Mỹ là những yêu cầu mà Tehran đòi Washington đáp ứng trước khi tiến trình ngừng giao tranh và đàm phán được khép lại. Tuyên bố của Vệ binh Iran và phát biểu của lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei cùng nhấn mạnh thứ tự ấy: đáp ứng điều kiện trước, rồi mới tiến tới kết thúc xung đột.
Ngày 27/10, trong cuộc gặp với người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Mohsen Rezaei, Mojtaba Khamenei nói Iran phải bảo vệ quyền và lợi ích của người dân cùng những gì Tehran gọi là “mặt trận kháng chiến”, thông qua việc thực hiện các điều kiện do giới chức Iran đưa ra. Đây không phải lời kêu gọi ngừng bắn vô điều kiện; nó gắn việc chấm dứt xung đột Mỹ Iran với một kết quả mà Tehran cho là bảo đảm lợi ích của mình.
Vệ binh Iran cũng yêu cầu Mỹ ngừng những hành động mà Tehran xem là đe dọa. Đặt hai tuyên bố cạnh nhau, có thể thấy thông điệp không chỉ là phản đối các bước đi của Washington, mà còn đặt trách nhiệm tháo gỡ trước mắt lên phía Mỹ. Khoảng cách giữa điều kiện Iran và sự chấp nhận của Washington vì thế sẽ quyết định liệu thông điệp cứng rắn có mở đường cho đàm phán hay kéo dài bế tắc.
Lộ trình được nêu: bảy ngày và những bước tiếp theo
Các tuyên bố cấp cao diễn ra trong lúc Tehran đã đưa ra một đề xuất cụ thể hơn về trình tự thực hiện. Theo các điều kiện được nêu, Iran đề xuất lộ trình bảy ngày: Mỹ tìm cách chấm dứt giao tranh trên mọi mặt trận, gồm cả Lebanon; giải phóng tài sản Iran bị đóng băng; miễn trừ lệnh trừng phạt đối với việc bán dầu Iran; và dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran. Những yêu cầu này cho thấy Tehran muốn việc hạ nhiệt được đo bằng hành động, không chỉ bằng tuyên bố.
Theo lộ trình đó, Iran sẽ mở cửa eo biển Hormuz vào ngày cuối cùng; sau bảy ngày, các cuộc đàm phán toàn diện về chương trình hạt nhân sẽ lập tức bắt đầu. Đầu tuần này, Iran để ngỏ khả năng rút ngắn tiến trình còn bốn đến năm ngày. Mốc thời gian ngắn hơn có thể tạo thêm không gian ngoại giao, nhưng không làm thay đổi nguyên tắc cốt lõi: Tehran muốn các bước đi mà họ yêu cầu được thực hiện trước khi chuyển sang đàm phán toàn diện.
Điểm cần lưu ý là lộ trình này mới phản ánh điều kiện do Iran đề xuất, không đồng nghĩa Washington đã chấp nhận. Vì vậy, việc Tehran nêu thứ tự và thời hạn không tự nó bảo đảm giao tranh sẽ dừng; nó làm rõ hơn phép thử mà hai bên phải vượt qua nếu muốn tiến từ tuyên bố sang thỏa thuận.
Ngoại giao khu vực giữa lúc lo ngại leo thang
Thời điểm Mojtaba Khamenei đưa ra thông điệp có ý nghĩa: phát biểu được đưa ra sau cuộc họp giữa đại diện Iran với quan chức cấp cao của Ả Rập Xê Út, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan tại Tehran. Các nước trong khu vực đang tìm cách mở kênh đàm phán và giảm nguy cơ đối đầu, trong khi những tiếp xúc giữa Iran và các nước láng giềng được mô tả là hướng tới an ninh khu vực và một giải pháp lâu dài.
Đồng thời, cuộc họp diễn ra giữa lo ngại Mỹ có thể khởi động chiến dịch quân sự mới nhằm vào Iran sau cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3/11. Trong bối cảnh đó, lời khẳng định của lãnh tụ tối cao rằng Iran cần thực hiện các điều kiện để chấm dứt xung đột không chỉ hướng tới Washington; nó còn phát tín hiệu về giới hạn mà Tehran muốn các bên trung gian và láng giềng hiểu rõ.
Mojtaba Khamenei cũng nhấn mạnh vai trò của Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, việc bảo đảm an ninh thông qua quản lý eo biển Hormuz và củng cố quan hệ với các nước láng giềng. Đây là những ưu tiên rộng hơn một thỏa thuận ngừng giao tranh, nhưng chúng giúp giải thích vì sao Tehran gắn an ninh khu vực và lợi ích của mình với điều kiện kết thúc xung đột.
Điều kiện là ngưỡng thương lượng, không phải thỏa thuận đã có
Hai tuyên bố tạo nên một lập trường nhất quán: Vệ binh Iran yêu cầu Mỹ chấm dứt các hành động Tehran xem là đe dọa, còn Mojtaba Khamenei nhấn mạnh chỉ có thể tiến tới chấm dứt xung đột khi các điều kiện của Iran được đáp ứng. Giới chức Tehran cũng nói Iran sẽ nối lại đàm phán khi Mỹ đáp ứng những yêu cầu đó. Điều này đặt Washington trước một lựa chọn chính trị khó: chấp nhận trình tự Iran đưa ra, hoặc đối mặt với việc đối thoại tiếp tục bị trì hoãn.
Tuy nhiên, tuyên bố về điều kiện không chứng minh rằng hai bên đã thống nhất cách thực hiện hay đã đạt được một thỏa thuận. Các nỗ lực ngoại giao đang được thúc đẩy, nhưng khác biệt về thứ tự hành động vẫn là nút thắt: Tehran muốn thấy đáp ứng trước khi nối lại đàm phán, còn kết quả cuối cùng phụ thuộc vào phản ứng của Washington và khả năng trung gian khu vực giảm căng thẳng.
Kết luận, Tehran đang dùng điều kiện như ngưỡng để xác định khi nào xung đột có thể chuyển sang giai đoạn thương lượng. Đọc chung tuyên bố của Vệ binh Iran và lãnh tụ tối cao cho thấy thông điệp của Iran không phải “đàm phán trước rồi tính”, mà là Washington cần đáp ứng yêu cầu trước khi hai bên có thể khép lại xung đột.
