Không phải mọi giấc ngủ trưa đều đáng lo
Ngủ gật ban ngày ở người lớn tuổi là tình trạng buồn ngủ hoặc thiếp đi vào ban ngày, đặc biệt khi việc này xảy ra ngoài dự định và khác với thói quen trước đây. Đây có thể là dấu hiệu cần xem xét những thay đổi về giấc ngủ và trí nhớ, nhưng không tự nó xác định một người mắc sa sút trí tuệ.
Một giấc ngủ ngắn được chủ động sắp xếp, trong khi ban đêm vẫn ngủ ngon và ban ngày tỉnh táo, không đồng nghĩa với dấu hiệu sa sút trí tuệ. Nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ rõ hơn với việc thường xuyên ngủ ban ngày hoặc ngủ thiếp đi ngoài ý muốn; với giấc ngủ có chủ đích, mối liên hệ không còn rõ sau khi tính đến các yếu tố sức khỏe và giấc ngủ khác. Vì vậy, gia đình không nên đánh đồng thói quen ngủ trưa lâu nay với cơn buồn ngủ mới xuất hiện.
Nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ, không chứng minh nguyên nhân
Hai nguồn cùng đề cập một nghiên cứu tại Mỹ về mối liên hệ giữa thói quen ngủ ban ngày ở người lớn tuổi và nguy cơ sa sút trí tuệ. Nhóm nghiên cứu theo dõi 995 người từ 65 tuổi trở lên, chưa được xếp vào nhóm có thể hoặc nhiều khả năng sa sút trí tuệ khi bắt đầu, trong thời gian tối đa khoảng 10 năm.
Trong nghiên cứu, người thường xuyên ngủ ban ngày có nguy cơ cao hơn được phân loại vào nhóm có thể hoặc nhiều khả năng sa sút trí tuệ so với người hiếm khi hoặc không ngủ ban ngày; ngủ thiếp đi ngoài dự định cũng liên quan đến nguy cơ cao hơn. Một nguồn nêu mức cao hơn 48% ở nhóm ngủ trưa hầu hết các ngày hoặc mỗi ngày, và cao hơn 39% ở nhóm thường xuyên ngủ thiếp đi ngoài ý muốn. Đây là các mối liên hệ thống kê, không phải bằng chứng ngủ ngày trực tiếp gây mất trí nhớ hoặc giảm ngủ trưa sẽ phòng ngừa bệnh.
Điều gì có thể khiến người lớn tuổi dễ ngủ gật?
Buồn ngủ ban ngày có thể phản ánh thiếu ngủ hoặc vấn đề về chất lượng giấc ngủ người già, buồn ngủ quá mức, tác dụng phụ của thuốc hay những vấn đề sức khỏe khác. Các nhà nghiên cứu cũng nêu khả năng những thay đổi sớm ở não ảnh hưởng đến vùng điều hòa trạng thái tỉnh táo, khiến người bệnh dễ mệt mỏi và buồn ngủ hơn. Tuy nhiên, ngủ gật cũng có thể là hệ quả của sức khỏe kém; chưa thể xác định chiều hướng nhân quả ở từng người.
Điều nên theo dõi không chỉ là một giấc ngủ kéo dài bao lâu. Nghiên cứu không cho thấy ngủ càng lâu thì nguy cơ càng cao; một phân tích vẫn ghi nhận mối liên hệ ở nhóm ngủ không quá 30 phút, còn kết quả ở nhóm ngủ lâu hơn không còn rõ sau khi hiệu chỉnh thêm các yếu tố liên quan. Tần suất, việc ngủ có chủ đích hay không và sự thay đổi so với nếp sinh hoạt cũ đáng được chú ý hơn.
Khi nào nên trao đổi với bác sĩ?
Nếu trước đây người thân ít ngủ ngày nhưng gần đây gần như ngày nào cũng ngủ gật, gia đình nên ghi nhận thời điểm và hoàn cảnh xảy ra. Đặc biệt cần lưu ý khi họ thiếp đi lúc trò chuyện, xem tivi hoặc ngồi nghỉ, dù không định ngủ; hoặc tình trạng đi kèm trí nhớ người cao tuổi giảm sút, ngủ đêm kém, ngáy nhiều hay ban ngày thiếu tỉnh táo.
Khi biểu hiện kéo dài, hãy khuyến khích người lớn tuổi đi khám để tìm nguyên nhân. Bác sĩ có thể xem xét chất lượng giấc ngủ ban đêm, thuốc đang sử dụng, bệnh lý liên quan và tình trạng nhận thức khi cần thiết. Nếu có thêm khó khăn trong sinh hoạt thường ngày, thay đổi tính cách hoặc giảm khả năng định hướng, nên sớm tìm đánh giá y tế. Ghi lại thay đổi trong giấc ngủ sẽ hữu ích hơn việc tự kết luận sa sút trí tuệ chỉ từ một thói quen.
Kết luận: một giấc ngủ trưa ngắn, có chủ đích không phải lý do để hoảng sợ. Nhưng ngủ gật ban ngày mới xuất hiện, lặp lại và đi cùng thay đổi về trí nhớ hoặc giấc ngủ là tín hiệu đáng để trao đổi với bác sĩ — không phải bằng chứng cho thấy ngủ ngày gây mất trí nhớ.
