Kỹ năng tự vệ bắt đầu từ việc kiểm chứng
Lừa đảo trên mạng là hành vi dùng danh tính giả, thông tin sai lệch hoặc thủ đoạn thao túng để khiến người khác tiết lộ dữ liệu, chuyển tiền hay làm theo yêu cầu gây hại. Vì thế, năng lực tự vệ không nằm ở số ứng dụng một người biết dùng, mà ở khả năng nhận ra lúc cần dừng lại và kiểm tra.
Đây là điểm mấu chốt trong bối cảnh tội phạm khai thác dữ liệu cá nhân và công nghệ để tạo kịch bản ngày càng có vẻ đáng tin. Tại lễ công bố Dự án truyền thông cộng đồng CyberZ 2026 ở Hà Nội sáng 29/10, Đại tá Hà Văn Bắc, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng, nhấn mạnh rằng thành thạo nền tảng số không đồng nghĩa với khả năng nhận diện và ứng phó trước các nguy cơ lừa đảo công nghệ cao.
Sự chênh lệch ấy giải thích vì sao người trẻ cũng dễ trở thành mục tiêu. Biết cài đặt ứng dụng hay sử dụng mạng xã hội không tự động giúp một người nhận ra nội dung bị dựng, danh tính bị mạo danh hoặc tình huống được cá nhân hóa từ dữ liệu đời tư. Nhận diện lừa đảo vì vậy phải được xem là kỹ năng hành động, không chỉ là kiến thức về công nghệ.
Kẻ gian thúc ép để nạn nhân khỏi kịp nghĩ
Những vụ lừa đảo hiệu quả thường đánh vào cảm xúc trước khi đòi hỏi nạn nhân tin vào công nghệ. Kẻ gian có thể giả danh công an, tòa án, ngân hàng hoặc cán bộ cơ quan nhà nước, rồi dựng chuyện khẩn cấp để gây sợ hãi, lo mất tài sản, lo cho người thân hay lo bị xử lý hình sự. Khi hoảng loạn, người nhận cuộc gọi dễ làm theo chỉ dẫn mà không kịp kiểm tra.
Giả mạo bằng AI làm cho màn kịch thuyết phục hơn: hình ảnh, video và giọng nói công khai có thể bị dùng để tạo nội dung giống người thân hoặc người có uy tín. Deepfake còn có thể kết hợp với những mảnh dữ liệu riêng tư nhằm dựng tình huống nguy cấp, khiến cả người trẻ quen dùng thiết bị cũng dễ bị cưỡng ép về tâm lý.
Bởi vậy, cảm giác khẩn cấp không phải bằng chứng cho thấy yêu cầu là thật; nhiều khi chính nó là dấu hiệu cần cảnh giác nhất. Khi bị thúc giục giữ bí mật, chuyển tiền hoặc cung cấp mật khẩu, mã xác thực, hãy coi áp lực ấy là lý do để ngắt cuộc trao đổi. Một giọng nói quen thuộc hay hình ảnh sắc nét cũng không thay thế được việc xác minh.
Một quy trình đơn giản: dừng, kiểm tra, xác minh
Cách phòng vệ hữu ích nhất không đòi hỏi thiết bị phức tạp mà cần một thói quen rõ ràng. Khi có yêu cầu chuyển tiền, gửi thông tin nhạy cảm hoặc đọc mã xác thực, hãy dừng giao dịch, không làm theo hướng dẫn trong cuộc gọi hay tin nhắn, rồi tự liên hệ người hoặc cơ quan liên quan qua số điện thoại và kênh chính thức đã biết từ trước.
Kiểm chứng thông tin phải độc lập với chính nguồn đang gây áp lực: đừng bấm đường dẫn do người lạ gửi để tìm cách xác nhận, cũng đừng gọi lại số họ cung cấp. Hãy chủ động tìm kênh liên lạc quen thuộc, hỏi người thân qua một phương thức khác, hoặc liên hệ cơ quan có thẩm quyền khi thấy dấu hiệu bất thường. Nếu nghi ngờ dữ liệu cá nhân bị lộ, cần tăng cường bảo vệ tài khoản và báo cho đơn vị phù hợp.
Mạng xã hội cũng dễ tạo cảm giác một thông tin là đúng khi nhiều tài khoản cùng tán đồng. Nhưng lượt thích, chia sẻ hay bình luận đông không chứng minh sự thật; đồng thời, chỉ nhìn thấy bình luận giống nhau cũng chưa đủ để kết luận có chiến dịch phối hợp. Đánh giá cần dựa trên nguồn đáng tin cậy và kiểm tra chéo, thay vì thuận theo số đông.
Từ cảnh báo đến kỹ năng thực hành
Các video, clip và buổi phát trực tiếp cảnh báo của lực lượng công an giúp đưa thông tin phòng chống lừa đảo đến gần người dân. Tuy nhiên, cảnh báo chỉ phát huy tác dụng khi biến thành cách xử lý cụ thể: nhận ra yêu cầu bất thường, biết dừng giao dịch và biết tìm kênh xác minh. Luật sư Đặng Văn Cường đề nghị chuyển trọng tâm từ “cảnh báo để biết” sang “hướng dẫn để làm được”.
Một hướng thực hành được giới thiệu trong chương trình CyberZ là cổng thông tin tích hợp các kịch bản tương tác để sinh viên luyện phân tích dấu hiệu lừa đảo công nghệ cao. Cùng với hoạt động ở trường học, kỹ năng số an toàn cần phù hợp từng nhóm: trẻ em nên biết chia sẻ với người lớn đáng tin cậy khi bị đe dọa; người cao tuổi cần hướng dẫn dễ nhớ và sát tình huống. Chính quyền, công an và ngân hàng cũng cần góp phần phổ cập kỹ năng, cập nhật cảnh báo và hỗ trợ khi xuất hiện dấu hiệu rủi ro.
Không công nghệ nào bảo đảm người dùng miễn nhiễm với thao túng. Lớp phòng vệ thiết thực nhất là bình tĩnh trước áp lực, nhận diện điểm bất thường và kiểm chứng thông tin qua kênh độc lập trước khi hành động. Thành thạo thiết bị là lợi thế; biết nghi ngờ đúng lúc mới là kỹ năng có thể ngăn một cú lừa.
