Giống lúa thế hệ mới ở ĐBSCL: Làm chủ lai tạo để thích ứng khí hậu

Làm chủ công nghệ lõi là việc không thể trì hoãn

Giống lúa ĐBSCL thế hệ mới là nhóm giống được tạo ra bằng công nghệ lai tạo tiên tiến, hướng đồng thời tới chất lượng gạo cao, khả năng kháng sâu bệnh và sức chịu đựng trước các điều kiện khí hậu bất lợi. Đây không chỉ là mục tiêu nghiên cứu: nó quyết định nông dân có thể sản xuất ổn định và gạo vùng châu thổ giữ được sức cạnh tranh hay không. Chiều 1/11 tại Cần Thơ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng thăm và làm việc với Viện Lúa ĐBSCL, yêu cầu thúc đẩy dự án Trung tâm xuất sắc về chọn tạo giống lúa và xây dựng năng lực nghiên cứu, sản xuất giống cấp quốc gia. Viện được giao trọng trách làm chủ công nghệ sinh học và công nghệ lõi để tạo bộ giống có năng suất, chất lượng cao, chống chịu sâu bệnh và thích ứng biến đổi khí hậu. Kỳ vọng đạt trình độ tương đương Nhật Bản, Hàn Quốc chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng đầu tư dài hạn, nhân lực chuyên môn và quyền chủ động về công nghệ.

Rút ngắn chu kỳ chọn tạo, tăng khả năng chống chịu

Chọn tạo giống lúa theo cách truyền thống không còn theo kịp tốc độ thay đổi của thời tiết, sâu bệnh và nhu cầu thị trường. Hiện chu kỳ tạo giống có thể kéo dài 8–15 năm; Trung tâm xuất sắc được kỳ vọng kết hợp nguồn gen, dữ liệu và công nghệ sinh học để rút ngắn khoảng cách giữa phát hiện tính trạng tốt và đưa giống ra đồng ruộng. Chọn giống nhờ chỉ thị phân tử (MAS) giúp sàng lọc sớm cây mang gen mục tiêu; chọn lọc toàn hệ gen hỗ trợ dự đoán giá trị di truyền, còn chọn tạo nhanh có thể tăng số thế hệ được đánh giá trong năm. Viện kỳ vọng đầu tư hạ tầng chọn lọc hệ gen và chọn tạo nhanh sẽ rút ngắn 30–40% thời gian tạo giống. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng không nên đánh đồng tốc độ với thành công: giống mới vẫn phải được kiểm chứng ở từng tiểu vùng. Ưu tiên lúa kháng sâu bệnh, gồm nghiên cứu tăng sức chống chịu bệnh đạo ôn và bạc lá cho OM19, có thể giảm phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật.

Giống tốt phải chịu được khí hậu và tạo lợi ích tại ruộng

Một giống lúa thích ứng khí hậu không thể chỉ được đánh giá bằng năng suất trong điều kiện thuận lợi. ĐBSCL cần giống phù hợp với mặn, hạn, ngập, nóng và phèn, đồng thời đáp ứng yêu cầu về gạo thơm, gạo chất lượng cao và gạo đặc sản. Nền tảng hiện có đáng kể: Viện có 18 giống được công nhận lưu hành, 29 giống được bảo hộ; OM18 được gieo trồng trên một triệu ha và OM5451 trên 600.000 ha mỗi năm, trong khi các giống OM chiếm trên 65% diện tích lúa của vùng. Nhưng thành tích đó không bảo đảm lợi thế sẽ kéo dài nếu nghiên cứu cơ bản, dữ liệu số và công nghệ lõi tiếp tục chậm. Với nông dân, lợi ích phải hiện ra trong cách làm ruộng: mô hình máy cấy tích hợp bón phân tiết kiệm 40–100 kg giống và 20–30 kg đạm mỗi ha; ứng dụng máy bay không người lái giảm gần 30% chi phí vật tư và gần 10% chi phí lao động. Giống kháng bệnh kết hợp kỹ thuật canh tác phù hợp mới có thể giảm đầu vào và phát thải.

Nâng giá trị gạo bằng cả chuỗi sản xuất

Lai tạo được giống tốt mới là bước đầu. Nếu chất lượng hạt bị suy giảm bởi canh tác thiếu đồng bộ, hoặc phụ phẩm không được tận dụng, vùng trồng khó chuyển lợi thế giống thành giá trị bền vững. Vì vậy, nâng chất lượng gạo xuất khẩu phải gắn với quy trình canh tác hiện đại, giảm phát thải và công nghệ chế biến sâu, hình thành chuỗi liền mạch từ giống đến thị trường. Khả năng kháng sâu bệnh giúp giảm sử dụng vật tư, hỗ trợ vùng trồng đáp ứng tiêu chí phát thải thấp và tăng sức cạnh tranh. Theo thông tin tại nguồn, doanh nghiệp sẵn sàng trả cao hơn 100–300 đồng/kg so với lúa thường cho sản phẩm đáp ứng yêu cầu. Tín hiệu này cho thấy chất lượng và tính bền vững có thể tạo lợi ích thị trường, nhưng chỉ khi truy xuất, tổ chức vùng nguyên liệu và chế biến cùng tiến bộ. Đến năm 2030, Viện định hướng chọn giống thích ứng khí hậu, phục tráng lúa mùa đặc sản và phát triển các mô hình lúa luân canh với cây trồng, thủy sản.

Bước tiếp theo là khẩn trương thẩm định báo cáo khả thi Trung tâm xuất sắc, trình cấp có thẩm quyền phê duyệt và bố trí vốn đầu tư trung hạn giai đoạn 2026–2030 cho hạ tầng Viện. Kết luận cần rõ ràng: ĐBSCL không thiếu thành tựu giống, nhưng muốn giữ vị thế phải tự chủ công nghệ chọn tạo và đưa kết quả nghiên cứu đến tận ruộng, nhà máy. Đầu tư cho lúa kháng sâu bệnh, lúa thích ứng khí hậu chỉ phát huy hết giá trị khi đi cùng canh tác hiện đại, chế biến sâu và liên kết thị trường.