Khi cuộc trò chuyện với máy có vẻ như thật
Chatbot AI là chương trình máy tính dùng trí tuệ nhân tạo để trò chuyện với người dùng bằng ngôn ngữ tự nhiên, đôi khi bắt chước cách con người biểu lộ cảm xúc và sự quan tâm. Chính vẻ thân mật ấy khiến giới khoa học Mỹ cảnh báo chatbot có thể làm trẻ khó phân biệt con người với máy móc. Nhà xã hội học Sherry Turkle, chuyên gia tại Viện Công nghệ Massachusetts, cho biết một số phụ huynh kể rằng con họ tin có người thật bên trong máy tính hoặc điện thoại. Đây không chỉ là sự hiểu nhầm đáng yêu. Với trẻ nhỏ, những cuộc trò chuyện lặp lại, phản hồi nhanh và giọng điệu ân cần có thể khiến công nghệ mang dáng dấp của một mối quan hệ. Vì thế, chatbot AI trẻ em cần được nhìn nhận không đơn thuần là một tiện ích mới, mà là trải nghiệm có thể định hình cách trẻ hiểu về người khác.
Ranh giới mờ đi có thể tác động đến phát triển tâm lý trẻ
Điều đáng lo không phải trẻ sẽ lập tức tin mọi câu trả lời của máy, mà là các em có thể chưa đủ trải nghiệm để nhận ra sự khác biệt giữa một hệ thống phản hồi được lập trình và một người có cảm xúc, ý định riêng. Turkle cảnh báo việc dùng AI đặt ra những câu hỏi quan trọng về sự phát triển của trẻ, đặc biệt là khả năng phân biệt con người với vật vô tri; tương tác số cũng có thể làm mờ ranh giới giữa quan hệ người với người và quan hệ với công nghệ. Đây là mối quan ngại về nguy cơ, không phải bằng chứng rằng mọi trẻ dùng chatbot đều gặp tổn hại. Một nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc Đại học Zurich và Đại học Amsterdam cũng cho thấy chatbot hiện nay còn khó nắm bắt sắc thái cảm xúc và ý định thật trong thông điệp. Khoảng cách giữa vẻ biết quan tâm và khả năng cảm nhận thực sự cần được nói rõ với trẻ.
An toàn cần bắt đầu từ cách người lớn đặt giới hạn
Phụ huynh không cần cấm mọi tương tác với AI, nhưng nên nói thẳng rằng chatbot là máy, không có người bên trong và không có cảm xúc như con người. Cùng trò chuyện với trẻ về cách công cụ tạo câu trả lời, đồng thời ưu tiên thời gian chơi, trò chuyện trực tiếp và xây dựng quan hệ ngoài màn hình. Đó là những bước thiết thực để đặt an toàn trẻ em công nghệ vào đúng trọng tâm: không chỉ bảo vệ dữ liệu mà còn giúp trẻ hiểu mình đang tương tác với ai. Một dịch vụ thành viên của một tờ báo trực tuyến, ra mắt từ ngày 1-1-2023, cho thấy công nghệ cũng có thể được thiết kế để tăng trải nghiệm mà không giả làm con người: các trang và video không hiển thị quảng cáo; thành viên có thể tặng Sao, đổi quà, đăng ký quảng cáo và mua sắm. Dịch vụ này hướng tới nâng chất lượng nội dung, tăng kết nối và phát triển nội dung mới theo nhu cầu độc giả. Với chatbot, nguyên tắc nên rõ ràng: công nghệ có thể hỗ trợ, nhưng không thay thế quan hệ người thật.
