Từ sản lượng sang năng lực làm chủ
Sinh học tổng hợp là lĩnh vực thiết kế hoặc điều chỉnh hệ thống sinh học để tế bào sống thực hiện những chức năng xác định, từ tạo ra nguyên liệu đến sản xuất các chế phẩm phục vụ nông nghiệp. Đây không phải lối tắt để thay đổi nông nghiệp qua đêm, mà là cơ hội xây dựng năng lực công nghệ trong nước.
Chiều 30/10, tại phiên thảo luận của Quốc hội về tình hình kinh tế - xã hội, ngân sách và đầu tư công, đại biểu Nguyễn Thị Lan đề xuất xem sinh học tổng hợp như “chip bán dẫn” của nền nông nghiệp tương lai. Phép so sánh này nhấn đúng vào bài toán: nông nghiệp Việt Nam không thể mãi được đánh giá chủ yếu bằng sản lượng nếu phần quan trọng của đầu vào và công nghệ vẫn đến từ bên ngoài. Làm chủ công nghệ lõi nông nghiệp có thể giúp giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước, đồng thời tăng sức cạnh tranh của nông sản.
Giảm lệ thuộc là đích đến, không phải lời hứa
Lý do cần hành động đã hiện rõ trong chuỗi cung ứng. Việt Nam hiện nhập khẩu 60–70% nguồn đạm và phụ gia thức ăn chăn nuôi; nhiều giống chất lượng cao, enzyme và chế phẩm phục vụ chế biến sâu cũng chưa chủ động được nguồn cung. Mức phụ thuộc ấy khiến nhà sản xuất dễ bị tác động bởi gián đoạn bên ngoài và làm hạn chế phần giá trị có thể giữ lại trong nước.
Sinh học tổng hợp có thể hỗ trợ tạo nguồn đạm sinh học, enzyme, vaccine và chế phẩm thay thế một số hóa chất độc hại. Kết hợp với chỉnh sửa gen, công nghệ protein, hệ vi sinh vật, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học nông nghiệp còn mở ra khả năng cải thiện giống, kiểm soát dịch bệnh, sử dụng đầu vào hiệu quả hơn và biến phụ phẩm thành sản phẩm có giá trị. Với người sản xuất và người tiêu dùng, lợi ích chỉ đáng kể khi các giải pháp ấy cho ra sản phẩm an toàn, hiệu quả và phù hợp điều kiện sản xuất.
Doanh nghiệp phải cùng đặt bài toán
Một điểm yếu thường gặp của nghiên cứu ứng dụng là tạo ra kết quả khoa học trước rồi mới tìm người mua. Hướng đi được đề xuất cho công nghệ sinh học thế hệ mới đảo chiều cách làm đó: bắt đầu từ nhu cầu doanh nghiệp và thị trường, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tham gia xác định nhiệm vụ, thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm.
Đây là điều kiện để ý tưởng trong phòng thí nghiệm không dừng ở công bố hay nguyên mẫu. Doanh nghiệp có thể chỉ ra vấn đề cấp thiết, chẳng hạn nguồn nguyên liệu, chi phí sản xuất hoặc yêu cầu của khách hàng; viện, trường đóng góp năng lực nghiên cứu và thử nghiệm. Sau đó, sản phẩm cần được đánh giá về an toàn, hiệu quả và giá thành phù hợp trước khi mở rộng. Nói cách khác, nghiên cứu phải được đo bằng khả năng giải quyết bài toán thật, chứ không chỉ bằng số công nghệ được gọi là mới.
Muốn thương mại hóa, phải mở đường và giữ an toàn
Để công nghệ đi vào sản xuất, cần sớm có cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho sản phẩm sinh học nông nghiệp mới, với quy trình rõ ràng từ thử nghiệm tại cơ sở đủ điều kiện đến cấp phép lưu hành. Song song là tháo gỡ rào cản về thể chế, tài chính và tài sản công để doanh nghiệp spin-off từ trường đại học có thể hình thành, cùng với đào tạo nhân lực đủ sức làm chủ công nghệ.
Quyết định đưa công nghệ sinh học và y sinh tiên tiến vào nhóm công nghệ chiến lược quốc gia tạo hướng đi đáng chú ý, nhưng ưu tiên chính sách chưa tự động tạo ra sản phẩm cạnh tranh. Cần có đầu tư dài hạn, năng lực kiểm định minh bạch, phối hợp thực chất giữa viện, trường và doanh nghiệp, cùng thị trường tiếp nhận sản phẩm. Kỳ vọng giảm nhập khẩu chỉ thành hiện thực khi giải pháp trong nước đạt chất lượng ổn định và có thể cung ứng ở quy mô phù hợp.
Sinh học tổng hợp có thể trở thành công nghệ lõi nông nghiệp nếu Việt Nam gắn nghiên cứu với nhu cầu sản xuất, tạo hành lang thử nghiệm an toàn và phát triển doanh nghiệp thương mại hóa. Đích đến không chỉ là làm ra công nghệ, mà là giúp nông nghiệp Việt Nam chủ động đầu vào và nâng giá trị nông sản.
