Đối thoại là nền tảng của hợp tác thực chất
Hợp tác quốc phòng ASEAN–Hoa Kỳ là khuôn khổ để các bên trao đổi về những vấn đề an ninh chung, xây dựng lòng tin và phối hợp vì hòa bình, ổn định khu vực. Chiều 28/10, tại Cebu, Philippines, các bộ trưởng quốc phòng ASEAN và Bộ trưởng Chiến tranh Hoa Kỳ Pete Hegseth dự cuộc gặp không chính thức do Philippines và Hoa Kỳ đồng chủ trì; đoàn Việt Nam do Đại tướng Phan Văn Giang dẫn đầu tham dự. Cuộc gặp có ý nghĩa không chỉ ở những nội dung được bàn, mà còn ở việc duy trì một kênh trao đổi trực tiếp trong bối cảnh khu vực đối mặt nhiều thách thức. Đối thoại quốc phòng giúp các bên nhận diện lợi ích chung, giảm nguy cơ hiểu lầm và chuyển cam kết chính trị thành phối hợp cụ thể. Đây là hướng đi cần thiết nếu hợp tác ASEAN Hoa Kỳ muốn tiếp tục có chiều sâu mà vẫn tôn trọng vai trò trung tâm của ASEAN.
Quan hệ đã được nâng lên Đối tác chiến lược toàn diện năm 2022, trong khi năm 2027 sẽ đánh dấu 50 năm thiết lập quan hệ chính thức. Những cột mốc ấy tạo động lực để hai bên định hình bước tiếp theo, nhưng giá trị của quan hệ sẽ được đo bằng khả năng duy trì đối thoại và tạo ra hợp tác hữu ích, chứ không chỉ bằng tuyên bố.
An ninh biển cần năng lực và phối hợp
An ninh biển nổi lên như một ưu tiên có tính thực tiễn cao. Biển Đông là tuyến hàng hải huyết mạch toàn cầu, nên bảo đảm hòa bình, ổn định và tự do hàng hải, hàng không tại đây có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi các nước ven biển. Đại tướng Phan Văn Giang lưu ý rằng tình hình khu vực đan xen thách thức truyền thống và phi truyền thống. Trong bối cảnh đó, hợp tác không nên dừng ở trao đổi quan điểm: cần nâng cao nhận thức tình huống trên biển, thúc đẩy tìm kiếm cứu nạn và tăng cường năng lực thực thi pháp luật trên biển. Đây là những lĩnh vực mà phối hợp, chia sẻ kinh nghiệm và khả năng tương tác có thể hỗ trợ phòng ngừa sự cố, xử lý tình huống và xây dựng lòng tin.
Hoa Kỳ cho biết sẵn sàng cùng các đối tác ASEAN củng cố nhận thức hàng hải, tăng khả năng tương tác, huấn luyện, học hỏi và lập kế hoạch chung để xây dựng năng lực ngăn ngừa xung đột. Tuy nhiên, hợp tác an ninh biển chỉ bền vững khi được triển khai minh bạch, phù hợp luật pháp quốc tế và tránh làm suy giảm vai trò của các cơ chế khu vực.
Mở rộng chương trình nghị sự, giữ vững nguyên tắc
Chương trình nghị sự không chỉ giới hạn ở những vấn đề hàng hải truyền thống. Các bên cũng đề cập việc ứng phó thách thức an ninh phi truyền thống và công nghệ mới nổi, những lĩnh vực đòi hỏi trao đổi thông tin, năng lực chuyên môn và phối hợp liên tục. Hoa Kỳ tham gia cả bảy nhóm chuyên gia ADMM+; hiện nước này cùng Indonesia đồng chủ trì Nhóm chuyên gia về Quân y trong chu kỳ 2024–2027. Quy mô tham gia ấy cho thấy có sẵn các kênh để chuyển đối thoại thành hoạt động cụ thể, dù hiệu quả còn phụ thuộc vào sự đồng thuận và nhu cầu của các bên.
Lập trường Việt Nam được Đại tướng Phan Văn Giang nêu rõ: tranh chấp cần được giải quyết bằng biện pháp hòa bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982; các bên cần thực hiện đầy đủ DOC và sớm hoàn tất COC thực chất, hiệu quả, phù hợp luật pháp quốc tế. Nguyên tắc này là điểm tựa cần thiết để hợp tác quốc phòng hỗ trợ ổn định thay vì làm gia tăng căng thẳng.
Khuôn khổ tiếp theo phải tạo được kết quả
Nhân dịp quan hệ tròn 50 năm vào năm 2027, Pete Hegseth đề xuất xây dựng khuôn khổ hợp tác quốc phòng thiết thực để định hướng hoạt động chung; ông cho biết công việc có thể bắt đầu cùng Bộ trưởng Quốc phòng Singapore Chan Chun Sing trong năm Singapore giữ chức Chủ tịch ADMM+. Đại tướng Phan Văn Giang cũng đề xuất duy trì các kênh tiếp xúc và đối thoại chiến lược, đồng thời đẩy mạnh hợp tác an ninh biển và ứng phó thách thức mới. Đây là những bước tiếp nối hợp lý, miễn là khuôn khổ mới củng cố các cơ chế do ASEAN dẫn dắt thay vì tạo ra cam kết khó thực hiện.
Thước đo của hợp tác quốc phòng ASEAN không phải là số cuộc gặp, mà là khả năng duy trì trao đổi, nâng cao năng lực chung và đóng góp vào hòa bình, ổn định, thịnh vượng của khu vực. Vì vậy, đối thoại cần đi cùng hoạt động cụ thể, tôn trọng luật pháp quốc tế và sự đồng thuận của các thành viên. Nếu giữ được những nền tảng đó, quan hệ ASEAN Hoa Kỳ có thể phát triển thực chất mà vẫn đặt an ninh khu vực lên trên cạnh tranh.
