Lời tiên đoán về một thế giới không còn khan hiếm
Viễn cảnh kinh tế dư thừa là kịch bản trong đó AI, robot và năng lượng dồi dào giúp sản xuất đủ hàng hóa, dịch vụ để giảm mạnh tình trạng khan hiếm, khiến tiền bạc mất bớt vai trò hiện nay. Đây là giả thuyết về tương lai, không phải lời khuyên tài chính cá nhân.
Ngày 29/10, Elon Musk đăng trên mạng xã hội X rằng tiết kiệm cho tương lai xa sẽ vô nghĩa khi kỷ nguyên dư thừa nhờ siêu trí tuệ xuất hiện. Ông nhắc lại quan điểm này khi phản hồi một người dùng đang xem nhẹ những quyết định tài chính thiếu chắc chắn vì tin rằng tương lai thịnh vượng sẽ khiến chúng không còn quan trọng.
Lập luận nghe có vẻ táo bạo, nhưng không khó hiểu: nếu máy móc làm được phần lớn công việc và tạo ra nguồn cung vượt xa nhu cầu, hàng hóa thiết yếu có thể rẻ đến mức việc dành dụm cho nhiều thập niên sau không còn mang ý nghĩa như hôm nay. Vấn đề nằm ở chữ “nếu”.
AI và robot có thể kéo giá cả xuống đến đâu?
Theo Musk, AI và robot ngày càng hoàn thiện có thể tạo ra khối lượng sản phẩm lẫn dịch vụ khổng lồ; sự phát triển đồng thời của năng lượng cũng sẽ đẩy năng suất lên cao và làm nguồn lực dồi dào hơn. Nhà máy tự động vận hành liên tục, ít phụ thuộc lao động con người, là hình ảnh trung tâm của dự báo này.
Nếu nguồn cung tăng nhanh hơn nhu cầu, giá thành có thể lao dốc, thậm chí tiến sát giá cả bằng không ở một số lĩnh vực. Khi đó, Musk hình dung con người được tiếp cận hàng hóa, chăm sóc y tế và giáo dục ở mức khó tưởng tượng trong nền kinh tế hiện nay. Đó là một viễn cảnh hấp dẫn, nhưng sản xuất nhiều hơn không tự động đồng nghĩa mọi người đều được hưởng thành quả.
Tài nguyên, năng lượng, hạ tầng và quy định vẫn có thể giới hạn sản lượng. Quan trọng hơn, quyền sở hữu máy móc và cách phân phối sản phẩm sẽ quyết định ai thực sự được hưởng lợi. Dự báo về công nghệ vì thế chưa phải lời giải cho bài toán công bằng.
Xã hội dư thừa chưa phải thực tế tài chính hôm nay
Musk từng nói mọi người không nên quá lo việc tích lũy tài chính cho tuổi nghỉ hưu trong 10–20 năm tới nếu các dự báo của ông thành hiện thực. Nhưng đây là một kịch bản có điều kiện, đòi hỏi AI đủ tiên tiến, robot được triển khai rộng và năng suất tăng đủ để giảm khan hiếm; hiện không có gì bảo đảm những điều kiện ấy sẽ hội tụ.
Trong khi tương lai đó còn xa và chưa chắc xảy ra, nhiều người vẫn cần tiền tiết kiệm, đầu tư và quỹ hưu trí để bảo đảm cuộc sống khi về già. Các chuyên gia tài chính cá nhân và AI được dẫn lời đều khuyến nghị tiếp tục tiết kiệm, bởi Musk có thể dự đoán sai. Vì vậy, nhận định của ông không nên được hiểu thành lời khuyên bỏ kế hoạch tài chính hoặc xem nhẹ trách nhiệm hiện tại.
Khoảng cách giữa năng suất tự động hóa và sự dư dả cho toàn xã hội còn phụ thuộc vào phân phối. Nếu quyền kiểm soát công nghệ tập trung trong tay một nhóm nhỏ, nguồn cung lớn chưa chắc giúp mọi người tiếp cận hàng hóa và dịch vụ.
Điều cần theo dõi là giai đoạn chuyển tiếp
Ngay cả khi tự động hóa đưa xã hội đến gần viễn cảnh dư thừa, quá trình chuyển đổi có thể gây khủng hoảng kinh tế và mất việc làm trên diện rộng. Musk thừa nhận nguy cơ này và đề xuất chính phủ áp dụng mô hình thu nhập cao phổ quát. Ông cũng cho rằng trợ cấp tiền mặt cho toàn dân có thể giúp người lao động thích nghi với biến động do AI gây ra.
Những đề xuất ấy cho thấy vấn đề không chỉ là tiền có còn cần thiết trong một tương lai xa hay không, mà còn là con người sống bằng gì trong lúc công nghệ thay đổi việc làm và phân phối thu nhập. Một xã hội có thể sản xuất dồi dào nhưng vẫn bất bình đẳng nếu cơ chế chia sẻ không theo kịp.
Bởi vậy, phát biểu của Musk nên được xem như lời dự báo gây tranh luận về hướng đi của nền kinh tế, không phải tín hiệu để ngừng tích lũy tài chính. Hãy quản lý tiền bạc theo hoàn cảnh hiện tại; chỉ khi sự dư thừa trở thành thực tế rộng khắp, chứ không còn là giả định, vai trò của tiết kiệm mới có thể được đánh giá lại.
