Từ trường luyện thi thành môi trường phát triển tài năng
Đổi mới trường chuyên là việc điều chỉnh mục tiêu, tuyển sinh, đào tạo và đánh giá để phát hiện, bồi dưỡng tài năng trên nền tảng giáo dục toàn diện, thay vì chủ yếu tập trung vào thành tích thi học sinh giỏi. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu học sinh được phát triển rộng hơn chứ không phải đổi một kiểu luyện thi lấy kiểu khác. Dự thảo quy chế trường chuyên được xây dựng trong bối cảnh nhu cầu về nhân lực chất lượng cao tăng lên, còn khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo thay đổi nhanh chóng. Cách phân hóa theo môn chuyên từ sớm có thể khiến học sinh dồn sức vào một lĩnh vực, ít cơ hội củng cố năng lực nền tảng, liên môn, nghiên cứu, sáng tạo và định hướng nghề nghiệp. Vì thế, mục tiêu mới không phủ nhận đóng góp của trường chuyên, mà đòi hỏi nhà trường giúp học sinh có năng lực đi xa hơn phạm vi một kỳ thi.
Tuyển sinh theo khối, đào tạo theo nhiều tầng
Thay đổi dễ nhận thấy nhất trong tuyển sinh trường chuyên là đề xuất thay việc thi riêng vào từng môn bằng ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Khối Khoa học tự nhiên gồm Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội gồm Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ gồm Toán, Ngữ văn và bài thi ngoại ngữ học sinh đăng ký. Bài thi nâng cao và ngoại ngữ có hệ số tối thiểu là 2, các bài thi còn lại hệ số 1. Cách tuyển này hướng đến đánh giá khả năng tiếp nhận, xử lý và vận dụng thông tin, thay vì chủ yếu kiểm tra phần kiến thức đã luyện trước. Sau khi trúng tuyển, học sinh được tư vấn, trải nghiệm rồi chọn môn chuyên sâu phù hợp năng lực, sở thích và nguyện vọng. Song song, mô hình đào tạo dự kiến có ba tầng: giáo dục phổ thông toàn diện, học nâng cao theo khối và học chuyên sâu theo môn. Thiết kế ấy có thể giảm áp lực chọn chuyên ngành quá sớm, nếu nhà trường thực sự tạo được lộ trình linh hoạt.
Đánh giá cả quá trình, không chỉ đếm giải thưởng
Một thay đổi đáng ủng hộ là đề xuất nhìn chất lượng trường chuyên rộng hơn bảng thành tích. Bên cạnh kết quả học tập và giải học sinh giỏi, dự thảo hướng đến xem xét sự tiến bộ, khả năng vận dụng kiến thức, nghiên cứu, thực hành, sáng tạo và sản phẩm học tập. Nếu chỉ lấy số giải làm thước đo chính, nhà trường dễ tiếp tục ưu tiên nhóm học sinh dự thi thay vì tạo cơ hội phát triển cho cả lớp. Quy mô lựa chọn hiện nay cho thấy giới hạn ấy: trong lớp chuyên khoảng 35 học sinh, thường chỉ 5 đến 7 em được chọn dự thi học sinh giỏi quốc gia. Nhà giáo ưu tú Nguyễn Thanh Hùng nhấn mạnh giá trị của trường chuyên không chỉ nằm ở thành tích trong ba năm trung học phổ thông, mà còn ở những đóng góp của học sinh cho xã hội suốt cuộc đời sau này. Đó là thước đo dài hạn đáng quan tâm, dù khó lượng hóa hơn số huy chương.
Lộ trình chuyển tiếp phải giữ quyền lợi học sinh
Dự thảo đưa ra hai mốc triển khai thay vì chuyển đổi đồng loạt: trường đủ điều kiện có thể áp dụng mô hình mới từ năm học 2027-2028; trường chưa đáp ứng yêu cầu tiếp tục theo quy chế hiện hành và chuyển từ năm học 2028-2029. Cơ quan quản lý sẽ xem xét đội ngũ, chương trình, kế hoạch giáo dục, cơ sở vật chất và phương án tuyển sinh; thời điểm áp dụng cần được công bố cùng kế hoạch tuyển sinh lớp 10. Học sinh đã trúng tuyển trước khi quy định mới có hiệu lực được tiếp tục học theo lớp chuyên và chương trình đã tuyển cho đến hết cấp học. Đây là nguyên tắc đúng: cải cách không nên khiến các em đang học hoặc chuẩn bị dự tuyển chịu thiệt vì thay đổi giữa chừng. Bộ cũng cho biết sẽ tiếp tục lắng nghe ý kiến và xem xét điều chỉnh thời điểm, giải pháp chuyển tiếp nếu cần. Kết quả cuối cùng nên được đo bằng việc học sinh có thêm cơ hội khám phá sở trường, theo đuổi đam mê và trưởng thành toàn diện, chứ không phải bằng một tên gọi mới cho hệ thống cũ.
