CCUS lấp khoảng trống giảm phát thải công nghiệp
Công nghệ CCUS là chuỗi giải pháp thu giữ carbon từ nguồn phát thải, sau đó sử dụng hoặc vận chuyển để lưu trữ lâu dài trong các cấu trúc địa chất phù hợp, nhằm hạn chế CO₂ đi vào khí quyển. Với nhiệt điện, xi măng, thép, hóa chất và phân bón — những ngành khó giảm phát thải chỉ bằng thay đổi nhiên liệu hay quy trình — đây không phải phương án thay thế chuyển đổi xanh, mà là phần bổ trợ cần thiết.
Ngày 27/10, hội thảo về công nghệ thu giữ, sử dụng và lưu trữ CO₂ do Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Biến đổi khí hậu tổ chức đã tập trung bàn cách đưa CCUS vào lộ trình Net Zero 2050. Thứ trưởng Lê Trọng Yên đề nghị hoàn thiện hành lang pháp lý, đánh giá tiềm năng công nghệ và huy động nguồn lực. Sự chú ý này là đúng lúc: cam kết phát thải ròng bằng không đòi hỏi công cụ dành riêng cho những nguồn phát thải khó xử lý.
CCUS chỉ phát huy vai trò khi được đặt cạnh năng lượng tái tạo và kinh tế tuần hoàn, không trở thành lý do để trì hoãn cắt giảm phát thải trực tiếp. Nhưng nếu thiếu giải pháp cho lượng CO₂ còn lại từ các ngành công nghiệp nặng, mục tiêu Net Zero sẽ khó đạt bằng những biện pháp thông thường.
Tiềm năng lưu trữ lớn chưa đồng nghĩa triển khai dễ dàng
Việt Nam có cơ sở để khảo sát lưu trữ carbon dưới lòng đất, với tiềm năng ước tính khoảng 71 tỷ tấn CO₂ tập trung tại các bể Sông Hồng, Nam Côn Sơn và Cửu Long. Petrovietnam đã đánh giá sơ bộ tiềm năng tại 34 mỏ dầu khí ngoài khơi; hoạt động bơm ép CO₂ thành công ở mỏ Rạng Đông từ năm 2011 cũng tạo tiền lệ thực tiễn đáng chú ý.
Tuy vậy, con số tiềm năng địa chất không tự động biến thành năng lực lưu trữ an toàn, có thể kiểm chứng và sẵn sàng tiếp nhận CO₂. Cần khảo sát chi tiết dung lượng, độ an toàn của từng mỏ và bể trầm tích, đồng thời xác lập cách theo dõi CO₂ sau khi bơm xuống lòng đất. Kinh nghiệm dầu khí và hạ tầng sẵn có là lợi thế, nhưng không thay thế được quy trình đánh giá riêng cho từng địa điểm.
Nút thắt lớn nằm ở khâu thu giữ tại nhà máy: công đoạn này được ước tính chiếm 60–80% tổng chi phí toàn chuỗi. Vì vậy, chỉ xây dựng kế hoạch dựa trên dung lượng lưu trữ sẽ bỏ qua phần khó và tốn kém nhất. Muốn chọn đúng dự án, cần xác định trước nguồn phát thải phù hợp, yêu cầu kỹ thuật và phương án kết nối thu gom, vận chuyển với nơi lưu trữ.
Pháp lý, hạ tầng và thí điểm phải đi cùng nhau
Luật Dầu khí số 10/2026/QH16, được Quốc hội thông qua ngày 23/8/2026 và dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, đã bổ sung quy định về thu giữ và lưu trữ carbon gắn với ngành dầu khí. Đây là bước mở đầu quan trọng, nhưng chưa đủ cho một chuỗi CCUS có thể vượt ra ngoài lĩnh vực dầu khí. Cần làm rõ trách nhiệm giữa các ngành, tiêu chuẩn an toàn và khung pháp lý cho hoạt động CCS độc lập để tạo điều kiện cho nhiều chủ thể tham gia.
Một hướng đi thực tế là tổ chức thí điểm trong giai đoạn 2027–2030 để khảo sát kỹ dung lượng và độ an toàn của từng mỏ, từng bể trầm tích, rồi tiến tới các trung tâm lưu trữ CO₂ tập trung. Chia sẻ hạ tầng thu gom, vận chuyển và lưu trữ giữa các cơ sở trong khu công nghiệp cũng có thể giúp tránh đầu tư manh mún. Mô hình mô-đun quy mô nhỏ là cách kiểm nghiệm công nghệ trước khi mở rộng, thay vì đặt cược sớm vào dự án lớn.
Lộ trình chính sách rộng hơn cũng cần gắn CCUS với các công cụ giảm phát thải khác. Trong giai đoạn 2026–2030, dự kiến thí điểm phân bổ hạn ngạch cho 110 cơ sở gồm 34 nhà máy nhiệt điện, 25 nhà máy thép và 51 nhà máy xi măng; sàn giao dịch tín chỉ carbon dự kiến vận hành chính thức từ năm 2028. Những mốc này có thể tạo nền cho doanh nghiệp lập kế hoạch, nhưng chỉ khi quy định về CCUS đủ rõ để xác định trách nhiệm và cách ghi nhận kết quả.
Net Zero cần lộ trình, không chỉ tiềm năng
Điểm cần ưu tiên không phải là tuyên bố CCUS có thể giải quyết mọi phát thải, mà là chọn đúng nguồn, chứng minh an toàn và xử lý được chi phí ở khâu thu giữ. Việt Nam có bể địa chất tiềm năng, kinh nghiệm dầu khí và bước tiến pháp lý ban đầu; song những lợi thế ấy chỉ trở thành năng lực giảm phát thải khi đi cùng quy định đồng bộ, đánh giá nghiêm ngặt và các dự án thí điểm có thể kiểm chứng.
CCUS nên được xem là công cụ chiến lược cho phần phát thải khó loại bỏ, song hành với năng lượng tái tạo và kinh tế tuần hoàn. Tháo nút thắt từ nhà máy đến nơi lưu trữ sẽ quyết định công nghệ có đóng góp thực chất cho Net Zero 2050 hay chỉ dừng ở tiềm năng. Lộ trình khả thi vì thế phải bắt đầu bằng khảo sát và thí điểm, rồi mới mở rộng dựa trên kết quả.
