Vận hành thử trong tháng 11, trước mắt là ba hạng mục
Dự án giải quyết ngập do triều khu vực TP.HCM có xét yếu tố biến đổi khí hậu, giai đoạn 1, là hệ thống công trình kiểm soát nước triều từ sông lớn vào kênh rạch nội đô, đồng thời hỗ trợ tiêu thoát nước khi điều kiện cho phép. Dự án ngăn triều trị giá 10.000 tỉ đồng đang được đẩy nhanh thi công, với kế hoạch vận hành thử trong tháng 11. Chủ đầu tư dự kiến thử nghiệm cống Mương Chuối, cống Phú Định và nhà quản lý trung tâm trước khi đưa toàn hệ thống vào vận hành chính thức. Đây là bước tiến đáng chú ý, nhưng vận hành thử không đồng nghĩa mọi điểm ngập sẽ biến mất ngay. Giá trị của công trình sẽ phụ thuộc vào khả năng phối hợp giữa các cống, trạm bơm và mạng lưới thoát nước hiện hữu.
Thời điểm này có ý nghĩa thiết thực vì thành phố đang đối mặt với nền đất ở nhiều khu vực có xu hướng sụt lún, trong khi mực nước triều diễn biến phức tạp hơn, làm tăng rủi ro tại vùng thấp. Vì vậy, việc đưa công trình vào giai đoạn thử nghiệm trước mắt giúp kiểm tra quy trình điều tiết, thay vì chỉ trông đợi vào một lời hứa giảm ngập.
20 phường, xã nằm trong phạm vi hưởng lợi
Theo phạm vi công bố, hệ thống kiểm soát ngập do triều trên diện tích khoảng 570km², liên quan 20 phường, xã và khoảng 6,5 triệu người dân, chủ yếu ở khu vực trung tâm và phía nam thành phố, thuộc bờ hữu sông Sài Gòn. Danh sách gồm các phường Sài Gòn, Tân Định, Bến Thành, Cầu Ông Lãnh, Xóm Chiếu, Khánh Hội, Vĩnh Hội, Tân Thuận, Phú Thuận, Tân Mỹ, Tân Hưng, Chánh Hưng, Phú Định, Bình Đông; cùng các xã Nhà Bè, Hiệp Phước, Tân Nhựt, Bình Chánh, Hưng Long và Bình Hưng. Quy mô hưởng lợi lớn khiến đây trở thành một mắt xích đáng kể trong nỗ lực giảm ngập TP.HCM, nhất là với các địa bàn thấp thường chịu ảnh hưởng khi triều lên.
Công trình gồm tám cống kiểm soát triều tại Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định, Cầu Kinh và Bà Bướm; khoảng 6km đê bao, kè bảo vệ và 41 cống nhỏ ở các vị trí xung yếu. Hệ thống sẽ kết nối 19 điểm quan trắc và sử dụng SCADA để giám sát, điều khiển. Đây là hạ tầng có phạm vi rộng, nhưng lợi ích cụ thể ở từng tuyến phố vẫn tùy thuộc địa hình và khả năng thoát nước tại chỗ.
Cửa van và trạm bơm kiểm soát nước theo điều kiện thực tế
Khi triều cường TP.HCM dâng cao, cửa van sẽ đóng theo quy trình để hạn chế nước sông tràn vào kênh rạch nội đô và làm mực nước dâng gây ngập khu dân cư, đường sá. Khi mực nước phù hợp, cửa được mở để duy trì dòng chảy. Cách vận hành này cho thấy công trình không phải bức tường đóng kín liên tục, mà là hệ thống điều tiết dựa trên thủy văn và thời tiết.
Nếu mưa lớn xảy ra cùng lúc với triều cao, các trạm bơm tại Bến Nghé, Tân Thuận và Phú Định có thể hỗ trợ đưa nước phía trong ra sông lớn, tạo điều kiện cho hệ thống thoát nước hoạt động. Tàu thuyền cũng được tính đến: bốn cống Tân Thuận, Mương Chuối, Cây Khô và Phú Định có âu thuyền để phương tiện qua lại trong thời gian cửa van đóng. Những cơ chế này tăng tính hữu dụng của dự án, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào vận hành đồng bộ và điều kiện thực tế.
Lá chắn triều không thay thế hệ thống thoát nước
Kỳ vọng giảm ngập là hợp lý, nhưng cần đặt đúng giới hạn: dự án tập trung xử lý ngập do triều, không trực tiếp thu gom toàn bộ nước mưa trên đường phố. Khi mưa lớn vượt khả năng tiêu thoát của hạ tầng hiện hữu, thành phố vẫn cần cống thoát nước và các tuyến dẫn nước hoạt động hiệu quả để đưa nước tới khu vực có thể bơm ra sông. Bởi vậy, công trình ngăn triều không thể thay thế các khoản đầu tư khác cho chống ngập đô thị.
Tác động đáng chờ đợi nhất là hạn chế triều từ sông xâm nhập kênh rạch, giảm áp lực lên khu dân cư và hạ tầng trong vùng bảo vệ. Nhưng kết quả cuối cùng phải được đánh giá qua vận hành thực tế, nhất là khi mưa và triều cùng xuất hiện. Tháng 11 mở ra giai đoạn thử nghiệm quan trọng; điều người dân cần không chỉ là cống hoàn thành, mà là hệ thống phối hợp trơn tru với mạng lưới thoát nước của thành phố.
