Đổi cách kiểm soát, không giảm trách nhiệm
Hậu kiểm an toàn thực phẩm là cách quản lý trong đó cơ quan chức năng giám sát, lấy mẫu và xử lý sản phẩm sau khi hàng hóa lưu thông, thay vì dựa chủ yếu vào thủ tục phê duyệt trước khi bán. Đây là hướng chuyển trọng tâm mà dự thảo Luật an toàn thực phẩm (sửa đổi) đang đề xuất.
Ngày 12/11, đại diện Cục An toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế cho biết đề xuất này thể chế hóa chủ trương chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm tại Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân. Dự thảo hiện được xem xét tại Kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI.
Đây là lựa chọn hợp lý nếu Nhà nước chuyển nguồn lực khỏi những khâu hồ sơ trùng lặp để tập trung vào rủi ro ngoài thị trường. Nhưng giảm tiền kiểm không thể đồng nghĩa với nới lỏng chuẩn an toàn: trách nhiệm tuân thủ của doanh nghiệp phải tăng lên, còn năng lực phát hiện vi phạm phải theo kịp tốc độ đưa sản phẩm ra bán.

Hậu kiểm phải hiện diện trên thị trường
Điểm đáng chú ý không chỉ là giảm thủ tục trước lưu thông, mà còn là cách dự thảo thiết kế hoạt động kiểm tra sau đó. Hậu kiểm được kết hợp với lấy mẫu và thử nghiệm thực phẩm đang bán để giám sát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và nhận diện nguy cơ mất an toàn.
Các tổ chức thử nghiệm của Nhà nước dự kiến tham gia lấy mẫu, phối hợp với cơ quan chức năng; Mặt trận Tổ quốc, tổ chức chính trị - xã hội, hiệp hội ngành hàng và người dân cũng được khuyến khích giám sát. Đây là mạng lưới cần thiết, bởi thanh tra định kỳ khó bao quát hết những sản phẩm và điểm bán biến động liên tục.
Dự thảo còn nêu nguyên tắc doanh nghiệp về cơ bản chỉ bị thanh tra, kiểm tra tối đa một lần trong năm, phù hợp định hướng tại Nghị quyết 198 của Quốc hội. Muốn giới hạn này không trở thành kẽ hở, việc lấy mẫu theo nguy cơ, xử lý nhanh và thu hồi sản phẩm sai phạm phải thực chất, không chỉ nằm trên giấy.
Quản lý theo rủi ro, bảo vệ người mua
Dự thảo phân loại sản phẩm theo mức độ nguy cơ, với các hình thức gồm đăng ký bản công bố, công bố tiêu chuẩn và miễn cả hai thủ tục trong một số trường hợp. Cách làm này giúp cơ quan quản lý dành ưu tiên cho nhóm có rủi ro cao, thay vì dàn đều nguồn lực cho mọi hồ sơ.
Tiến sĩ, bác sĩ Đặng Ngọc Hùng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Tư vấn Dinh dưỡng, đánh giá hướng quản lý theo nguy cơ và bỏ thủ tục trùng lặp là phù hợp thực tiễn. Ông cũng ủng hộ nguyên tắc sản phẩm đưa ra khuyến cáo sức khỏe phải có bằng chứng khoa học, phù hợp cách tiếp cận quốc tế được Codex hướng dẫn.
Người tiêu dùng có thể trở thành một lớp giám sát nếu số đăng ký hoặc số tiếp nhận trên nhãn tra cứu được trên hệ thống thông tin. Tuy nhiên, đây chỉ là quyền lợi trên danh nghĩa nếu dữ liệu không công khai hoặc khó sử dụng. Chuyên gia lưu ý hệ thống được dự kiến hoàn thiện chậm nhất ngày 31/12/2030, trong khi doanh nghiệp có thời gian chuyển tiếp 24–36 tháng. Vì vậy, công cụ tra cứu cần sẵn sàng sớm, ít nhất với nhóm phải đăng ký.

Thước đo thành công là khả năng phát hiện sai phạm
Bối cảnh khiến thay đổi này cấp thiết là những vụ thực phẩm giả và quảng cáo thổi phồng công dụng, đặc biệt ở nhóm thực phẩm bổ sung. Dự thảo dành cơ chế chặt hơn cho sản phẩm có khuyến cáo sức khỏe: muốn nêu công dụng, doanh nghiệp phải đăng ký và cung cấp hồ sơ chứng minh; sản phẩm không có cơ sở nghiên cứu không nên được quảng bá như có tác dụng sức khỏe.
Cục An toàn thực phẩm kỳ vọng cách quản lý mới giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, chi phí hành chính, rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường; đồng thời cho phép cơ quan chức năng tập trung vào nhóm nguy cơ. Lợi ích ấy chỉ bền vững nếu hậu kiểm đủ nhanh để ngăn hàng kém an toàn tiếp tục đến tay người mua.
Kết luận: dự thảo luật đi đúng hướng khi giảm tiền kiểm và tăng hậu kiểm, nhưng phép thử không nằm ở số thủ tục được cắt bỏ. Nó nằm ở việc lấy mẫu có đủ thường xuyên, vi phạm có bị xử lý và thu hồi kịp thời, còn người dân có tra được thông tin sản phẩm hay không. Nếu những mắt xích đó vận hành đồng bộ, thay đổi mới vừa giảm gánh nặng cho doanh nghiệp vừa bảo vệ được sức khỏe cộng đồng.






