Từ cấm đoán sang phòng ngừa
Bạo lực học đường là hành vi gây tổn hại thể chất hoặc tinh thần giữa học sinh, có thể bắt đầu từ lời xúc phạm, sự cô lập hay xung đột trên mạng trước khi leo thang thành đe dọa và hành hung. Ngăn chặn bạo lực vì thế không thể chỉ dừng ở nội quy và hình thức kỷ luật: học sinh cần được trang bị năng lực nhận ra tổn thương, xử lý bất đồng và tìm người trợ giúp. Ngày 30/01/2026, Thủ tướng ban hành Chỉ thị số 03/CT-TTg, yêu cầu ngăn chặn, đẩy lùi bạo lực học đường và bảo đảm môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện.
Yêu cầu ấy xuất phát từ thực tế các vụ việc vẫn xảy ra ở một số địa phương, trong đó có vụ diễn ra ngoài nhà trường và ngày càng phức tạp, nghiêm trọng, gây tổn hại cho học sinh và làm xói mòn cảm giác an toàn trong môi trường giáo dục. Một quy định có thể nói rõ điều gì bị cấm, nhưng không tự giúp học sinh nhận ra lúc bạn đang bị cô lập, biết dừng một câu đùa gây tổn thương hay chọn đối thoại thay vì trả đũa. Kỷ luật là hàng rào cần thiết; phòng ngừa mới là việc phải diễn ra hằng ngày.
Chỉ thị cũng giao địa phương xây dựng kế hoạch, phân công trách nhiệm theo phương châm “06 rõ” và tăng cường phối hợp giữa nhà trường với gia đình; Bộ Giáo dục và Đào tạo có trách nhiệm theo dõi, kiểm tra, đôn đốc và định kỳ hằng năm báo cáo kết quả triển khai. Điều đó nhấn mạnh rằng an toàn học đường không thể là việc riêng của giáo viên chủ nhiệm hay một phòng tư vấn.
SEL biến bài học cảm xúc thành kỹ năng sống
Giáo dục cảm xúc không phải yêu cầu học sinh lúc nào cũng bình tĩnh hay nhường nhịn. Đó là giúp các em nhận biết mình đang tức giận, thất vọng hay bị tổn thương, rồi lựa chọn cách biểu đạt không làm hại người khác. Năng lực này đặc biệt quan trọng ở tuổi vị thành niên, khi nhu cầu được công nhận và thuộc về nhóm bạn hiện diện mạnh mẽ, còn khả năng cân nhắc hậu quả vẫn đang phát triển. Nếu nhà trường chỉ nhắc “đừng đánh nhau”, học sinh có thể biết điều cấm nhưng vẫn thiếu cách ứng phó khi xung đột thật sự xảy ra.
Theo GS.TS Huỳnh Văn Sơn, SEL hướng tới giúp học sinh hiểu bản thân, quản lý cảm xúc, thấu hiểu người khác, xây dựng quan hệ tích cực và đưa ra quyết định có trách nhiệm. Nghiên cứu của ông cùng Nguyễn Thị Tứ, công bố năm 2019 về ứng dụng SEL tại một số trường THCS ở TP.HCM, khảo sát 140 giáo viên. SEL trong trường học chỉ có ý nghĩa khi được thực hành trong lớp: lắng nghe ý kiến trái chiều khi làm việc nhóm, góp ý vào hành vi thay vì công kích con người, và biết dừng lời trêu chọc khi bạn cho biết mình không thoải mái.
Thấu cảm không đồng nghĩa với bắt người bị bắt nạt phải bỏ qua. Khi có đe dọa, cô lập kéo dài hay bạo lực, nhà trường phải bảo vệ người bị hại, xác minh sự việc và yêu cầu người vi phạm chịu trách nhiệm. Giáo dục cảm xúc và kỷ luật không đối lập: một bên giúp ngăn hành vi từ sớm, bên kia khẳng định ranh giới không được vượt qua.
Kỹ năng ứng xử phải đi cùng hiểu biết pháp luật
Học sinh cần được tập cách bất đồng mà không làm nhục nhau: diễn đạt điều mình không đồng tình, nghe phía bên kia và tìm phương án giải quyết. Các em cũng cần biết khi nào mâu thuẫn đã vượt khỏi khả năng tự xử lý. Khi bị đe dọa, cô lập hoặc chứng kiến bắt nạt, học sinh nên tìm đến giáo viên, cha mẹ hay người lớn đáng tin cậy, thay vì bị buộc phải tự xoay xở. Đây là kỹ năng ứng xử thiết thực, không phải lời khuyên chung chung.
Nhận thức pháp luật giúp học sinh hiểu hành vi nào gây hậu quả và mình phải chịu trách nhiệm ra sao. Những tình huống thực tế, kể cả hình thức phiên tòa giả định, có thể giúp các em hình dung giới hạn pháp luật và cách bảo vệ bản thân khi bị đe dọa, xúc phạm hoặc xâm hại. Nhưng bài học pháp luật không thể thay việc xử lý vi phạm. Nếu trường chỉ giảng về hậu quả mà bỏ qua hành vi đang diễn ra, học sinh bị hại sẽ không được bảo vệ và nguy cơ tái diễn vẫn còn.
Phòng ngừa cũng cần những kênh phản ánh bảo mật và đáng tin, cùng hoạt động tư vấn tâm lý thực chất. Giáo viên nên quan tâm khi học sinh đột ngột thu mình, lo âu, sa sút học tập hoặc bị tách khỏi nhóm bạn; xung đột trên mạng cũng cần được lưu ý vì có thể tiếp diễn ngoài đời. Một phòng tư vấn chỉ có tên gọi sẽ không đủ nếu học sinh không tin rằng mình được lắng nghe và bảo vệ.
Gia đình và nhà trường phải cùng nhận diện nguy cơ
Học sinh sống trong nhiều không gian: ở lớp, trong gia đình, trên mạng và giữa các nhóm bạn. Vì vậy, dấu hiệu bất thường có thể xuất hiện ở nhà trước khi giáo viên nhận ra, hoặc ngược lại. Phối hợp không nên chỉ diễn ra sau một vụ việc; cha mẹ và nhà trường cần trao đổi sớm khi thấy con thu mình, sợ đến lớp, thay đổi quan hệ bạn bè hay có biểu hiện gây tổn thương người khác. Mục tiêu là hỗ trợ và ngăn nguy cơ, không vội gắn nhãn học sinh.
Nhà trường cần có người tiếp nhận thông tin, quy trình can thiệp và trách nhiệm rõ ràng; gia đình cần lắng nghe, trao đổi với giáo viên và giúp con tìm hỗ trợ an toàn. Khi xảy ra vi phạm, phải bảo vệ học sinh bị hại, ngăn hành vi lặp lại, xác minh công bằng và áp dụng trách nhiệm phù hợp. Cách làm này vừa tránh xem nhẹ bạo lực, vừa không biến kỷ luật thành biện pháp duy nhất.
Muốn đẩy lùi bạo lực học đường, nhà trường phải dạy nhiều hơn những điều học sinh không được làm: nhận diện cảm xúc, bất đồng có tôn trọng, hiểu hậu quả pháp lý và biết tìm trợ giúp. Giáo dục cảm xúc, kỹ năng ứng xử và xử lý nghiêm hành vi vi phạm cần đi cùng nhau, với gia đình đồng hành từ sớm. Nội quy đặt ranh giới; chính việc thực hành mỗi ngày mới giúp học sinh biết giữ ranh giới ấy.
