Từ bàn giấy sang công việc làm bằng đôi tay
AI thay thế công việc là quá trình công nghệ tự động hóa một phần nhiệm vụ vốn do con người đảm nhận, khiến người lao động phải đánh giá lại kỹ năng và hướng đi nghề nghiệp. Đây không còn là nỗi lo xa xôi: nhiều người trẻ ở Mỹ đã rời công việc văn phòng để tìm việc gắn với thực hành và tương tác trực tiếp. Meagan Acevedo, 33 tuổi, sau khi chứng kiến hai doanh nghiệp gần nhất thu hẹp nhân sự, chuyển sang học nghề thợ điện xây dựng công nghiệp theo chương trình của công đoàn; hiện cô học năm thứ hai trong lộ trình năm năm. Keon Davis nhận ra công cụ AI có thể soạn email tiếp cận khách hàng và nghiên cứu người tiêu dùng, nên thay vì theo ngành tiếp thị, anh tham gia tổ chức hỗ trợ giáo viên tại cộng đồng thiếu nguồn lực. Hiện Davis bước sang năm thứ ba dạy học sinh lớp ba ở New York. Những lựa chọn này cho thấy chuyển đổi sự nghiệp đã thành phản ứng cụ thể trước tự động hóa.
Học sinh cần nhìn xa hơn tên gọi của một nghề
Người trẻ không nên chọn ngành chỉ vì nghề đó đang được xem là “an toàn”. Cần tìm hiểu công việc hằng ngày gồm những nhiệm vụ nào, phần nào dễ tự động hóa, đồng thời đối chiếu với năng lực, sở thích và nhu cầu tuyển dụng. Ngày 20/10, một chương trình hướng nghiệp ở Đồng Nai bắt đầu chuỗi tư vấn được tổ chức tại toàn bộ trường trung học phổ thông trên địa bàn, kéo dài từ 13/10 đến 12/11/2026. Đây là hướng đi đáng nhân rộng: giúp học sinh chủ động nhận diện công việc có nguy cơ bị AI thay thế và cân nhắc cả đại học, cao đẳng, trung cấp lẫn giáo dục nghề nghiệp. Chuẩn bị tốt cũng không có nghĩa chọn kỹ năng thực hành rồi bỏ qua công nghệ. Người học cần năng lực số, biết ứng dụng AI và bảo vệ thông tin, đồng thời rèn ngoại ngữ, kỷ luật, đạo đức nghề nghiệp, giao tiếp và làm việc nhóm. Học tập suốt đời mới là nền tảng để điều chỉnh lộ trình khi thị trường đổi thay.
Nghề thực hành có lợi thế, không phải lá chắn tuyệt đối
Những công việc cần thao tác khéo léo, cảm nhận trực tiếp và giải quyết tình huống tại chỗ hiện có lợi thế trước tự động hóa. Kevin Brough, cựu lập trình viên mất việc tháng 5/2024, đăng ký học công nghệ ô tô vào mùa hè năm 2025; dù chưa từng làm việc dưới gầm xe, anh dần thích nghi với nghề đòi hỏi sự khéo léo của đôi tay. Thợ điện, kỹ thuật viên điều hòa không khí, thợ lợp mái, thợ mộc và kỹ thuật viên sửa ô tô là những lựa chọn đáng khảo sát. Theo Cục Thống kê Lao động Mỹ, việc làm của thợ điện, kỹ thuật viên hệ thống sưởi, thông gió, điều hòa không khí và thợ lợp mái được dự báo tăng nhanh gấp hai đến ba lần mức trung bình. Số người từ 24 tuổi trở xuống tham gia chương trình học nghề chính thức, kết hợp lý thuyết với kinh nghiệm thực tế, cũng tăng 20% trong giai đoạn 2022–2024. Tuy nhiên, triển vọng tốt không đồng nghĩa chắc chắn có việc hoặc thu nhập cao; cần kiểm tra nhu cầu tại địa phương và chất lượng đào tạo.
Đừng chọn nghề chỉ vì sợ AI
Lo ngại có cơ sở, nhưng quy mọi đợt sa thải cho AI sẽ dẫn đến quyết định vội vàng. Khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew cho thấy 73% người Mỹ dưới 30 tuổi cho rằng AI sẽ làm giảm số việc làm, tăng từ 61% hai năm trước. Trong khi đó, dữ liệu của Phòng thí nghiệm Kinh tế số Stanford ghi nhận việc làm của nhóm 22–25 tuổi trong các nghề chịu tác động lớn như dịch vụ khách hàng và lập trình giảm 19% so với nhóm ở những nghề ít chịu ảnh hưởng hơn, trong giai đoạn từ tháng 11/2022 đến tháng 6/2026. Dù vậy, một phần cắt giảm nhân sự có thể bắt nguồn từ việc doanh nghiệp tuyển dụng quá nhiều trong thời kỳ Covid-19 rồi thu hẹp lại, chứ không chỉ do AI. Vì thế, chuyển đổi sự nghiệp nên dựa trên đánh giá nhiệm vụ, năng lực bản thân và triển vọng tuyển dụng, không phải chạy theo dự đoán tận thế. Hãy chọn ngành có phần việc khó tự động hóa, nhưng vẫn học cách dùng công nghệ. Đó là chiến lược thực tế hơn để xây dựng sự nghiệp bền vững.
