Khung hợp tác STI mới: Từ tầm nhìn chung đến áp lực hành động
Khung hợp tác khoa học – công nghệ – đổi mới sáng tạo (STI) của ASEAN giai đoạn 2026-2035 là định hướng dài hạn nhằm biến khoa học công nghệ thành động lực phát triển chung, gắn kết nguồn lực nghiên cứu của các nước thành viên và đưa các sáng kiến đổi mới sáng tạo khu vực vào triển khai thực tế thông qua cơ chế phối hợp, huy động nguồn lực và đánh giá kết quả rõ ràng. Khung này không chỉ là một bản kế hoạch kỹ thuật, mà là lời tuyên bố chính trị rằng tương lai ASEAN sẽ được định hình bởi năng lực khoa học – công nghệ chứ không chỉ bởi thương mại hay địa chính trị.
Bối cảnh ra đời của khung hợp tác mới cho thấy ASEAN không còn muốn dừng ở các tuyên bố thiện chí. Hội nghị COSTI-90 Đà Nẵng, diễn ra từ ngày 13-15/10 với khoảng 250 đại biểu tham dự từ các nước thành viên, Ban Thư ký và đối tác quốc tế, đã được tổ chức đúng vào giai đoạn đầu triển khai Kế hoạch hành động về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2026-2035 (APASTI 2026-2035). Đây là thời điểm ASEAN buộc phải trả lời câu hỏi: hợp tác khoa học công nghệ ASEAN sẽ đi theo hướng “chia sẻ thông tin” hay “cùng xây giải pháp” cho những thách thức chung.
Câu trả lời bước đầu khá rõ: cơ chế COSTI – ủy ban cấp quan chức cao cấp về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo – được giao nhiệm vụ không chỉ hỗ trợ Hội nghị Bộ trưởng mà còn cụ thể hóa chiến lược đổi mới sáng tạo khu vực thông qua APASTI, Quỹ Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ASEAN (ASTIF) và các chương trình hợp tác với đối tác đối thoại. Nói cách khác, ASEAN đang chuyển từ “hội nghị bàn tròn” sang “bàn làm việc”, nơi ưu tiên, nguồn lực và trách nhiệm được gắn chặt với nhau.
Tái cấu trúc 5 tiểu ban: ASEAN chọn ít nhưng sâu
Một trong những quyết định mang tính chiến lược nhất tại hội nghị COSTI-90 Đà Nẵng là việc tinh gọn hệ thống điều phối chuyên môn từ 9 tiểu ban xuống còn 5 tiểu ban. Đây không phải động tác kỹ thuật, mà là lựa chọn chính trị: ASEAN chấp nhận bỏ bớt sự dàn trải để tập trung vào những trụ cột có khả năng tạo ra khác biệt cho chiến lược đổi mới sáng tạo khu vực.
Năm tiểu ban mới bao gồm: Hệ sinh thái khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; Công nghệ chuyên sâu và mới nổi; Công nghệ sinh học và khoa học thực phẩm; Công nghệ vật liệu và năng lượng; Khoa học Trái đất, đại dương và vũ trụ. Cấu trúc này gắn trực tiếp với APASTI 2026-2035, yêu cầu mỗi tiểu ban xác định lĩnh vực ưu tiên, xây dựng kế hoạch hằng năm với chỉ số đánh giá rõ ràng và định kỳ báo cáo lên COSTI. Nói cách khác, ASEAN đang thiết kế lại “bộ não” điều phối hợp tác STI để phù hợp với một thập kỷ cạnh tranh công nghệ khốc liệt.
Việc 5 tiểu ban họp đồng thời trong ngày 13/10, tiếp nối bằng cuộc họp Hội đồng tư vấn BAC-21 sáng 14/10 và phiên toàn thể COSTI-90 từ chiều 14 đến ngày 15/10, cho thấy ASEAN muốn rút ngắn khoảng cách giữa thảo luận chuyên môn và quyết định chính sách. Kết quả các phiên họp cấp tiểu ban sẽ là nền tảng để COSTI hoạch định ưu tiên hợp tác, đưa khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển bền vững và nâng tầm năng lực cạnh tranh của khu vực trong giai đoạn 2026-2035.
Huy động nguồn lực STI: “nút thắt cổ chai” được đặt lên bàn
Nếu phải chỉ ra một điểm then chốt quyết định thành bại của khung hợp tác STI mới, đó chính là cơ chế huy động nguồn lực STI. Tại cuộc họp BAC-21 – cơ quan tư vấn cho COSTI – các đại biểu đã dành nhiều thời gian xem xét tình hình tài chính cho hợp tác STI ASEAN, nhằm bảo đảm các chương trình chung có đủ điều kiện triển khai hiệu quả. Đây là bước đi thẳng vào “nút thắt cổ chai” lâu nay: sáng kiến thì nhiều, nhưng nguồn lực để biến chúng thành dự án cụ thể lại hạn chế và phân tán.
BAC được giao tư vấn về xây dựng và triển khai APASTI, quản lý và sử dụng Quỹ ASTIF, huy động nguồn lực từ các đối tác đối thoại, đồng thời thúc đẩy hợp tác công – tư để chuyển kết quả STI thành lợi ích kinh tế – xã hội hữu hình. Nói cách khác, BAC là nơi ASEAN thử nghiệm một “công thức mới” cho hợp tác khoa học công nghệ: không chỉ trông chờ ngân sách công, mà chủ động kéo doanh nghiệp và đối tác quốc tế vào cùng cuộc chơi.
Các khuyến nghị về huy động nguồn lực, triển khai sáng kiến ưu tiên và cơ chế giám sát – đánh giá APASTI từ BAC-21 sẽ được trình lên phiên toàn thể COSTI-90 để xem xét và quyết định, qua đó định hình các ưu tiên tương lai và nâng cao hiệu quả hợp tác STI ASEAN trong giai đoạn mới. Đây là điểm mà các nước thành viên, trong đó có Việt Nam, phải thể hiện rõ mức độ cam kết: hoặc chấp nhận đầu tư nghiêm túc cho STI, hoặc chấp nhận tụt lại trong cuộc đua công nghệ.
Vai trò Việt Nam: từ nước đăng cai đến vị trí dẫn dắt chuyên môn
Việt Nam không chỉ đăng cai hội nghị COSTI-90 Đà Nẵng, mà còn dùng sự kiện này để khẳng định vai trò Việt Nam ASEAN trong hợp tác khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo chương trình, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân tham dự và phát biểu chào mừng, nhấn mạnh rằng đây là kỳ họp đầu tiên của 5 tiểu ban sau khi được tinh gọn từ 9 tiểu ban, thể hiện quyết tâm chung của các nước trong việc kiện toàn cơ cấu tổ chức. Quan điểm của Việt Nam rõ ràng: hợp tác khu vực phải chuyển từ chia sẻ kiến thức sang cùng xây dựng giải pháp, từ dự án rời rạc sang quan hệ đối tác khu vực mạnh hơn.
Điểm nhấn quan trọng hơn là trong cơ cấu tổ chức mới, Việt Nam đảm nhận vai trò Chủ tịch Tiểu ban Khoa học Trái đất, Đại dương và Vũ trụ (SC-EOSS). Đây là lĩnh vực gắn trực tiếp với các vấn đề sống còn của khu vực như biến đổi khí hậu, tài nguyên biển, khí tượng và không gian. Đoàn Việt Nam đã tích cực chia sẻ kết quả từ các chương trình, mạng lưới do Việt Nam đồng chủ trì hoặc điều phối, qua đó đóng góp thiết thực cho hợp tác chung. Việc này cho thấy Việt Nam không chỉ muốn “tham gia cuộc chơi” mà còn sẵn sàng gánh trách nhiệm dẫn dắt ở những mảng khó, đòi hỏi năng lực khoa học và dữ liệu dài hạn.
Theo phát biểu tại hội nghị, Việt Nam coi hợp tác ASEAN về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là ưu tiên đặc biệt, vì các lĩnh vực này không chỉ hỗ trợ phát triển mà còn góp phần định hình tương lai ASEAN. Khi một nước thành viên tầm trung chọn cách đầu tư vào vai trò chuyên môn – thay vì chỉ tập trung vào thương mại hay hạ tầng cứng – đó là tín hiệu tích cực cho chiến lược đổi mới sáng tạo khu vực: ASEAN có thêm một “đầu kéo” sẵn sàng đặt STI vào trung tâm nghị trình phát triển.
Từ khung hợp tác đến tương lai chung: ASEAN có dám đi đến cùng?
Điểm đáng chú ý nhất của hội nghị COSTI-90 không nằm ở số lượng cuộc họp – 7 cuộc, gồm 5 tiểu ban, BAC-21 và phiên toàn thể – mà ở thông điệp xuyên suốt: khoa học công nghệ không chỉ hỗ trợ phát triển, mà góp phần định hình tương lai ASEAN. Khi điều này được nêu ở cấp bộ trưởng, nó trở thành cam kết chính trị, chứ không còn là khẩu hiệu kỹ thuật.
Tuy vậy, khoảng cách giữa khung hợp tác STI trên giấy và thay đổi thực tế vẫn rất lớn. ASEAN đã có APASTI 2026-2035, đã tinh gọn bộ máy, đã bàn sâu về huy động nguồn lực STI, về giám sát – đánh giá, về các ưu tiên như không gian, trí tuệ nhân tạo trong y tế, chuyển giao công nghệ. Câu hỏi còn lại là các nước có dám điều chỉnh ngân sách, chính sách và cả tư duy để ưu tiên STI như một trụ cột phát triển hay không.
Việt Nam, với vai trò nước đăng cai hội nghị COSTI-90 và Chủ tịch Tiểu ban Khoa học Trái đất, đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: nếu muốn có tiếng nói trong việc định hình tương lai ASEAN, phải bước lên tuyến đầu của hợp tác khoa học công nghệ ASEAN. Phần còn lại phụ thuộc vào việc khu vực có biến được các khuyến nghị từ BAC-21 và quyết định của COSTI thành những chương trình cụ thể, có kết quả đo được, chạm tới nhu cầu của người dân, doanh nghiệp và cộng đồng nghiên cứu như kỳ vọng.
