Khi thiên đường sân khấu không còn là chỗ dựa kinh tế
Nghệ sĩ cải lương là những người gắn đời mình với sân khấu cải lương và âm nhạc truyền thống, nhưng trong thực tế, họ phải đối mặt với thách thức sự nghiệp kéo dài: thu nhập bấp bênh, sức khỏe suy giảm, áp lực gia đình và sự thiếu tôn trọng từ một bộ phận khán giả, buộc họ liên tục lựa chọn giữa giữ nghề và mưu sinh ngoài ánh đèn sân khấu. Nghệ sĩ Phượng Nhung từng là gương mặt quen thuộc của sân khấu cải lương thập niên 1980, nhưng di chứng tai nạn giao thông gần 40 năm trước khiến cuộc sống tuổi xế chiều của bà trở nên chật vật. Trong khi đó, Thanh Ngọc – hậu duệ gia tộc cải lương miền Nam – thừa nhận sân khấu không đủ tiền để nuôi sống bản thân, song vẫn “nhất quyết phải giữ lấy nghề”. Câu chuyện của họ cho thấy: cải lương vẫn là thiên đường cảm xúc, nhưng không còn là điểm tựa kinh tế.
Từ ánh đèn sân khấu đến quầy cà phê: mặt trái của đam mê
Trường hợp của nghệ sĩ Phượng Nhung là minh họa rõ ràng cho việc sân khấu cải lương không còn đủ sức nuôi nghệ sĩ. Sau nhiều năm cống hiến, bà rời sân khấu từ thập niên 1990, từng cùng đồng nghiệp mở quán ăn kết hợp âm nhạc truyền thống nhưng việc kinh doanh ngày càng khó khăn, đặc biệt sau dịch bệnh, buộc phải đóng cửa. Hiện nay, ở tuổi 68, bà làm bán thời gian tại một quán cà phê từ khoảng 9 giờ sáng đến 7 giờ tối, thu nhập chỉ khoảng 3 triệu đồng mỗi tháng, trong khi tiền thuê phòng hơn 2 triệu đồng. Đây là câu nói đáng trích dẫn: "Hôm nay tôi làm được 10 đồng, tôi phải gói ghém làm sao, ăn ít lại, dùng ít lại để ngày mai tôi sẽ làm được 20" – lời chia sẻ của Thanh Ngọc về cách tự thắt lưng buộc bụng để giữ nghề. Khi nghệ sĩ cải lương phải bán cà phê, chạy xe, làm đủ nghề để sống, chúng ta phải đặt câu hỏi: xã hội đang trả công thế nào cho người giữ gìn âm nhạc truyền thống?
Áp lực gia đình và những lần phải rời sân khấu
Giữ nghề không chỉ là bài toán tiền bạc, mà còn là cuộc thương lượng liên tục với gia đình và đời sống riêng. Nghệ sĩ Thanh Ngọc sinh ra trong gia đình có bốn đời làm nghệ thuật, dòng máu sân khấu chảy mạnh mẽ nhưng cũng kéo theo áp lực kỳ vọng. Cô từng có giai đoạn phải buông ánh đèn sân khấu vì người bạn đời không ủng hộ con đường nghệ thuật, ghen tuông và mâu thuẫn, nên chọn rời nghề để giữ hạnh phúc gia đình. Thế nhưng, nỗi nhớ nghề đã kéo cô trở lại, cho thấy đam mê cải lương không dễ dập tắt. Câu chuyện ấy phản ánh một thực tế: sự nghiệp nghệ sĩ cải lương luôn nằm ở giao điểm giữa trách nhiệm gia đình, nhu cầu tài chính và khát vọng sáng tạo. Nếu không có sự thấu hiểu từ người thân và một nền tảng kinh tế tối thiểu, nhiều tài năng sẽ buộc phải rời sân khấu cải lương, dù trái tim vẫn hướng về âm nhạc truyền thống.
Khi khán giả la hét, quát tháo: vết xước trong lòng nghệ sĩ
Nghệ sĩ cải lương thường gọi sân khấu là “thiên đường”, nhưng thiên đường ấy không phải lúc nào cũng êm ái. Thanh Ngọc kể thẳng thắn: trong 100 khán giả, luôn có một hai người “tự nhiên chướng”, đang hát thì họ ngồi dưới la hét, quát tháo thẳng mặt, khiến cô cay đắng. Trên truyền hình, cô thừa nhận những lần bị la, bị quát ngay khi đang biểu diễn khiến mình rất buồn. Đây không chỉ là chuyện ứng xử thiếu tôn trọng, mà còn là vết xước tinh thần đối với người sống bằng cảm xúc sân khấu. Điều đáng nói là thay vì để nỗi buồn nuốt chửng, Thanh Ngọc chọn cách tự soi lại mình, hỏi vì sao “99 người thương mình mà có một người không thương” để diễn tốt hơn. Tuy nhiên, không thể đòi hỏi mọi nghệ sĩ đều đủ mạnh mẽ như vậy. Nếu khán giả không ý thức được sức nặng của lời la hét, sân khấu cải lương sẽ trở thành nơi nghệ sĩ phải vừa diễn vừa chịu tổn thương.
Thế hệ trẻ và nhu cầu được dẫn dắt trên con đường giữ nghề
Trong bối cảnh sân khấu cải lương khó khăn, thế hệ trẻ bước vào nghề với điều kiện vật chất tốt hơn nhưng lại thiếu kiên trì. Thanh Ngọc nhận thấy nhiều diễn viên trẻ chỉ mới dầm mưa, dang nắng vài buổi, hoặc bị đạo diễn la rầy đôi câu đã muốn bỏ nghề. Đó là dấu hiệu đáng lo: khi đam mê không đi cùng sức bền, âm nhạc truyền thống khó có người kế thừa. Bằng kinh nghiệm của người đi trước, cô nhắn nhủ: “Nghệ thuật là học mãi. Khi con bị la rầy hay nạt nộ, đó chính là sự dạy dỗ. Đừng nản lòng, nếu đã đam mê thì cứ bước tới”. Nhưng lời khuyên thôi chưa đủ. Nếu không có cơ chế hỗ trợ tài chính, không gian diễn thường xuyên và những đàn anh đàn chị sẵn sàng kèm cặp, thế hệ trẻ sẽ tiếp tục chao đảo giữa thách thức sự nghiệp và đời sống. Muốn cải lương tồn tại lâu dài, chúng ta phải coi việc cố vấn, dẫn dắt lớp trẻ là trách nhiệm chung, không chỉ của vài nghệ sĩ tâm huyết.
