Khoảng trống vốn đòi hỏi thêm lựa chọn
Vốn xuyên biên giới là nguồn tài chính được huy động từ thị trường và tổ chức nước ngoài để hỗ trợ đầu tư, sản xuất hoặc hoạt động kinh doanh trong nước, qua các hình thức như khoản vay, trái phiếu và tín dụng xuất khẩu. Đây không nên được xem là phương án thay thế tín dụng nội địa, mà là phần bổ sung cần thiết khi nhu cầu vốn dài hạn vượt sức cung ứng trong nước. Đầu tư giao thông, năng lượng, nhà ở và khu công nghiệp cùng lúc khiến bài toán huy động trở nên cấp bách. Kinh tế trưởng Michael Kokalari nhận định nhu cầu đầu tư hạ tầng, mở rộng sản xuất và phát triển đô thị đang vượt khả năng cung ứng của hệ thống tài chính trong nước. Áp lực thể hiện ở việc tín dụng tăng nhanh hơn tiền gửi trong khoảng hai năm, tỷ lệ cho vay trên tiền gửi vượt 110% và lãi suất tiền gửi lên khoảng 8–9%. Vì thế, mở rộng huy động vốn quốc tế là bước đi hợp lý, miễn là không đánh đổi an toàn lấy tốc độ.
Nguồn vốn ngoại có thể đi vào đâu?
Vốn quốc tế có thể chia sẻ gánh nặng tài trợ cho những dự án dài hơi mà nguồn vốn ngắn hạn khó đáp ứng: hạ tầng giao thông, năng lượng, nâng cấp nhà máy và mở rộng công suất doanh nghiệp. Các kênh huy động vốn quốc tế ngày càng đa dạng, từ tín dụng xuất khẩu và khoản vay dự án đến vay hợp vốn, trái phiếu quốc tế, FDI và đầu tư gián tiếp. Trường hợp dự án mở rộng Nhà máy lọc dầu Dung Quất cho thấy doanh nghiệp có thể phối hợp ngân hàng trong nước, ngân hàng quốc tế và tổ chức tín dụng xuất khẩu để thu xếp vốn gắn với tiến độ thi công. Đây là hướng đi đáng chú ý, nhưng mỗi dự án phải chứng minh được dòng tiền và khả năng trả nợ thay vì dựa vào kỳ vọng tăng trưởng chung. Tác động cũng có thể vượt khỏi công trường: khi vốn đầu tư hạ tầng được triển khai, xây dựng, vật liệu, vận tải và dịch vụ có thể hưởng lợi.
Vốn dài hạn chỉ hữu ích khi quản trị tốt
Tiếp cận vốn bên ngoài không đồng nghĩa với vốn rẻ hay ít rủi ro. Một khoản vay bằng USD có thể giúp doanh nghiệp kéo dài kỳ hạn và giảm áp lực huy động trong nước, nhưng nếu doanh thu chủ yếu bằng đồng Việt Nam, biến động tỷ giá có thể làm chi phí trả nợ tăng. Vì vậy, phòng ngừa rủi ro phải được tính ngay từ lúc đàm phán, bằng các công cụ như hoán đổi tiền tệ hoặc hợp đồng kỳ hạn. Bên vay cũng cần công khai thông tin, duy trì báo cáo theo chuẩn quốc tế và củng cố vốn chủ sở hữu để tạo niềm tin cho nhà đầu tư. Quan trọng hơn, vốn phải được phân bổ vào hoạt động có hiệu quả, thay vì chỉ làm đẹp quy mô đầu tư. Với dự án hạ tầng, cần đánh giá nhu cầu sử dụng, tiến độ, dòng tiền và tác động xã hội; với doanh nghiệp, phải gắn khoản vay với kế hoạch sản xuất có khả năng tạo doanh thu.
Tăng trưởng phải hiện diện trong đời sống
Lợi ích của dòng vốn dài hạn chỉ có ý nghĩa khi người dân và nền kinh tế nhận được kết quả cụ thể: dịch vụ thiết yếu tốt hơn, kết nối thuận tiện hơn và việc làm có năng suất cao hơn. Một dự án cấp nước được cấu trúc tài chính linh hoạt đã hoàn thành sớm hơn kế hoạch, dự kiến cung cấp 150.000 m³ nước sạch mỗi ngày cho người dân Phú Thọ và khu vực lân cận. Ví dụ này nhắc rằng tiêu chí thành công không chỉ là huy động được bao nhiêu vốn, mà còn là công trình có vận hành đúng hạn, phục vụ đúng nhu cầu và tạo dòng tiền đủ bền vững hay không. Quá trình công nghiệp hóa có thể nâng thu nhập, thúc đẩy đô thị hóa và mở rộng tầng lớp trung lưu. Nhưng để biến triển vọng ấy thành kết quả, cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp cần chọn dự án kỹ, công khai rủi ro và giám sát hiệu quả sau giải ngân.
Mở rộng kênh vốn, không mở rộng chủ quan
Vốn xuyên biên giới có thể bổ sung nguồn lực mà tín dụng ngân hàng và FDI riêng lẻ khó đáp ứng, nhất là cho hạ tầng, năng lượng và mở rộng sản xuất. Tuy nhiên, nguồn vốn này không tự tạo ra tăng trưởng: kỳ hạn phù hợp, chi phí được kiểm soát, phòng ngừa rủi ro ngoại tệ và kỷ luật phân bổ mới quyết định hiệu quả. Doanh nghiệp cần chuẩn bị hồ sơ minh bạch và năng lực tài chính đủ tin cậy; nhà đầu tư cần thẩm định dòng tiền thay vì chỉ dựa vào quy mô dự án. Mở rộng lựa chọn huy động là cần thiết, nhưng vay vốn USD hay phát hành trái phiếu quốc tế chỉ nên được xem là phương tiện, không phải mục tiêu. Kết luận nên rõ ràng: dòng vốn dài hạn có thể thúc đẩy tăng trưởng khi được gắn với dự án khả thi và lợi ích công chúng đo đếm được.
