Quy mô lớn, góc nhìn không chỉ của dân kỹ thuật
Thiết kế xe máy điện là quá trình định hình phương tiện chạy điện sao cho đáp ứng nhu cầu sử dụng, an toàn và điều kiện đi lại thực tế, chứ không chỉ tạo ra một kiểu dáng bắt mắt. Cuộc thi AVES Future Mobility Challenge 2026 cho thấy nhiều người sẵn sàng tham gia vào bài toán ấy: sau đợt nhận bài từ ngày 21/9 đến 27/10, ban tổ chức ghi nhận 1.118 bài dự thi từ 993 cá nhân và đội thi, gồm 932 cá nhân và 61 đội. Quy mô này đáng chú ý, nhưng điều đáng kể hơn là thành phần tham gia không bó hẹp trong giới kỹ sư hay nhà thiết kế. Người dự thi đến từ nhiều lĩnh vực, mang theo những trải nghiệm và ưu tiên khác nhau. Đó là tín hiệu tích cực: phương tiện tương lai nên được hình dung cùng người sử dụng, thay vì chỉ từ bàn vẽ chuyên môn.
Sức hút ấy trải rộng từ người trẻ đến người ngoài ngành. Cuộc thi có 17 thí sinh 16 tuổi và một thí sinh lớn tuổi nhất 84 tuổi, tạo khoảng cách 68 năm giữa hai đầu tuổi tác. Sự góp mặt của ca sĩ Trần Hoài Phong và Tiến sĩ Trần Thế Trung, người gửi bốn bài dự thi, cũng cho thấy ý tưởng xe điện có thể nảy sinh từ nhiều nghề nghiệp. Khi thẩm mỹ, trải nghiệm cá nhân và kỹ thuật cùng hiện diện, cuộc thi không chỉ tìm kiểu xe mới; nó mở rộng câu hỏi về cách phương tiện phục vụ đời sống.
Từ chiếc nón lá đến nhu cầu đi lại hằng ngày
Câu chuyện của bà Nguyễn Thị Thu Thủy làm rõ vì sao những ý tưởng có sức gợi đôi khi bắt đầu từ một bất tiện quen thuộc. Ở tuổi 84, bà gửi hai bài dự thi, trong đó có Aves Nonla: xe máy điện có mái che lấy cảm hứng từ nón lá, nhằm giúp người lái tránh nắng mưa. Bà không có nền tảng chuyên môn về cơ khí hay thiết kế công nghiệp; ý tưởng xuất phát từ quan sát đời thường. Đây chưa phải phương án đã được kiểm chứng và còn nhiều vấn đề kỹ thuật cần nghiên cứu, nhưng giá trị của nó nằm ở việc gọi đúng một nhu cầu cụ thể. Thiết kế xe máy điện không nhất thiết phải bắt đầu bằng công nghệ phức tạp; đôi khi, câu hỏi hữu ích nhất là người đi xe đang gặp bất tiện gì.
Với người dùng phổ thông, bài học đó quan trọng hơn vẻ khác lạ của một bản dựng. Xe chạy trên đường phố đông, phải thích ứng với thời tiết, nhu cầu chở người hoặc hàng hóa, hạ tầng sạc và chi phí sử dụng. Một thiết kế phù hợp cần đem lại sự thuận tiện, độ bền, an toàn và khả năng dùng lâu dài; thêm tính năng nhưng làm xe khó tiếp cận hoặc khó vận hành chưa chắc là tiến bộ. Vì vậy, những đề xuất như mái che cần được nhìn vừa như gợi ý về trải nghiệm, vừa như bài toán cần thử nghiệm nghiêm túc trước khi thành sản phẩm.
Đất nặn, khung nhôm và bản dựng 3D
Một điểm hấp dẫn của cuộc thi AVES là ý tưởng không bị giới hạn trong bản vẽ số. Ngô Đức Tuấn dùng đất nặn để tạo hình xe, giúp người xem quan sát hình khối và tỷ lệ trong không gian ba chiều; Mai Sỹ Xuân Lâm dựng mô hình với khung nhôm để thể hiện kết cấu phương tiện. Những mô hình xe máy điện này chưa đồng nghĩa với nguyên mẫu có thể vận hành, nhưng cho thấy cách người dự thi đưa ý tưởng ra khỏi trang giấy. Trong khi đó, Trần Văn Dũng và Phạm Nguyễn Nhật Khang tự dựng thiết kế 3D mà không dùng AI. Sự đa dạng về công cụ đáng mừng, song công cụ không tự bảo đảm chất lượng: điều quyết định vẫn là ý tưởng giải quyết được vấn đề nào và có thể phát triển thành thiết kế an toàn, khả thi hay không.
Trong bối cảnh phần mềm thiết kế và AI phổ biến hơn, việc cuộc thi đón nhận cả mô hình thủ công lẫn bản dựng kỹ thuật số cho thấy cửa vào sáng tạo rộng hơn trước. Người trẻ có thể tiếp cận công cụ mô phỏng sớm; người lớn tuổi lại có kinh nghiệm nhận diện những bất tiện lặp lại trong đời sống. Hai thế mạnh không loại trừ nhau. Một bản đất nặn có thể giúp thử hình dáng, mô hình khung giúp hình dung cấu trúc, còn thiết kế 3D hỗ trợ phát triển phương án; mỗi cách đều có giới hạn riêng và cần được kiểm tra bằng các yêu cầu thực tế.
Ý tưởng nhiều, thước đo tiếp theo là tính khả thi
Số lượng bài dự thi cho thấy sức hút của thiết kế xe máy điện, nhưng không nên đồng nhất sự phong phú ý tưởng với khả năng đưa sản phẩm ra đường. Một số đề xuất mở rộng công năng như khoang bảo vệ người ngồi, điều hòa, giao hàng bằng thiết bị bay không người lái hay pin mô-đun thay nhanh; mỗi phương án đều đặt ra câu hỏi về an toàn, kỹ thuật và chi phí. Đây là chặng mà sự sáng tạo cần gặp đánh giá nghiêm khắc. Mục tiêu của cuộc thi là tìm thiết kế thông minh, phù hợp thói quen di chuyển, đồng thời cân bằng thẩm mỹ, công năng và tính khả thi. Nếu thiếu bước kiểm chứng, một ý tưởng bắt mắt có thể không đáp ứng được nhu cầu của người đi xe.
Sau khi nhận bài kết thúc, cuộc thi bước vào giai đoạn đánh giá của hội đồng giám khảo và bình chọn cộng đồng từ ngày 28/10 đến 4/11/2026. Theo kế hoạch, 10 bài thi được chọn sẽ trình bày trực tiếp trước hội đồng; kết quả và lễ trao giải dự kiến diễn ra ngày 5/12/2026 tại Vietnam Mobility Show 2026. Đây mới là bước tiếp theo trong quá trình sàng lọc, không phải lời bảo đảm rằng các thiết kế sẽ được sản xuất. Giá trị rõ nhất của hơn 1.100 bài thi là đặt nhiều góc nhìn lên bàn cùng lúc. Kết luận cần rút ra không phải xe tương lai nhất thiết phải phức tạp, mà là thiết kế tốt phải bắt đầu từ con người và vượt qua được phép thử của đời sống.
