Mười năm tạo nền, giờ cần bước tiếp
Nghị định 72 về nhiếp ảnh là văn bản của Chính phủ đặt ra khuôn khổ pháp lý chuyên ngành, xác định nguyên tắc, phạm vi, quyền và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong hoạt động nhiếp ảnh. Chiều 20/10, tại Nha Trang, Khánh Hòa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức hội nghị tổng kết 10 năm thực hiện Nghị định số 72/2016/NĐ-CP, ban hành ngày 01/07/2016. Đây không nên chỉ là dịp nhìn lại một văn bản đã hoàn thành vai trò ban đầu. Nghị định đã góp phần hình thành, từng bước hoàn thiện pháp lý hoạt động nhiếp ảnh; nhưng môi trường sáng tạo và phổ biến hình ảnh đã đổi khác đáng kể. Vì vậy, giá trị lớn nhất của hội nghị là mở ra câu hỏi khó hơn: làm thế nào giữ được nền tảng quản lý mà không biến quy định cũ thành rào cản cho cách làm mới?
Ảnh không còn chỉ nằm trong khung hình
Trong giai đoạn 2016–2026, nhiếp ảnh Việt Nam phát triển mạnh cùng toàn cầu hóa, chuyển đổi số và sự lan rộng của các nền tảng truyền thông, sáng tạo, thương mại. Sự thay đổi không chỉ nằm ở máy móc hay kỹ thuật chụp: ảnh ngày càng trở thành dữ liệu có thể lưu trữ, sao chép, chỉnh sửa và khai thác trên nhiều hệ thống. Bên cạnh nghệ sĩ và người làm nghề, đông đảo công chúng, cơ quan, đơn vị cũng tham gia sáng tạo và sử dụng hình ảnh. Điều đó khiến nhiếp ảnh hiện diện sâu hơn trong đời sống văn hóa, nghệ thuật và xã hội; tác phẩm góp phần lưu giữ ký ức, phản ánh hiện thực, quảng bá hình ảnh Việt Nam và hỗ trợ du lịch, công nghiệp văn hóa. Đây là cơ hội phát triển nhiếp ảnh Việt Nam, nhưng cũng khiến quyền tác giả và trách nhiệm sử dụng ảnh trở thành vấn đề gần gũi với nhiều người hơn.
Các hội nghị, hội thảo, lớp tập huấn và triển lãm được tổ chức thường xuyên để nâng kỹ năng, khuyến khích sáng tạo và giới thiệu tác phẩm. Những hoạt động ấy có ý nghĩa, nhưng không thể thay thế một hành lang pháp lý rõ ràng cho việc công bố, chia sẻ và khai thác ảnh trong môi trường số. Khi một bức ảnh có thể được sử dụng lại trên nhiều nền tảng, quản lý nhiếp ảnh cần tính đến cả người sáng tạo lẫn người sử dụng phổ thông. Nếu chỉ dựa vào cách hiểu tác phẩm như vật phẩm hữu hình, quy định sẽ khó bao quát thực tiễn đang diễn ra.
Công nghệ đặt ra những câu hỏi pháp lý mới
Nghị định 72 vẫn giữ giá trị ở những nguyên tắc nền tảng về quyền và trách nhiệm, nhưng cần được xem xét trong mối liên hệ với các luật chuyên ngành khác. Công nghệ số đã mở rộng đáng kể nội hàm hoạt động nhiếp ảnh; triển lãm trực tuyến, triển lãm kết hợp trực tiếp và trực tuyến, triển lãm tương tác hay thực tế ảo đều đặt ra cách thức tổ chức và phổ biến mới. Trí tuệ nhân tạo còn làm nảy sinh câu hỏi về mức độ đóng góp sáng tạo của con người, tính xác thực và nguồn gốc hình ảnh, trách nhiệm của người tạo lập, người sử dụng, cũng như việc dùng tác phẩm có sẵn làm dữ liệu huấn luyện. Không thể giải quyết những vấn đề này bằng cách kéo dài máy móc các quy định cũ. Điều cần thiết là làm rõ phạm vi điều chỉnh của pháp luật nhiếp ảnh trong tổng thể pháp luật hiện hành.
Một phần thay đổi đã được phản ánh qua việc Nghị định 72 được sửa đổi, bổ sung một số điều tại Nghị định số 89/2023/NĐ-CP. Tuy nhiên, điều chỉnh từng phần không tự động xử lý được các thách thức mới về bản quyền, tính xác thực hay dữ liệu hình ảnh. Hội nghị vì thế đặt đúng trọng tâm khi nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục rà soát và cập nhật pháp luật về nhiếp ảnh, đồng thời bảo đảm thống nhất với các quy định mới về sở hữu trí tuệ và trí tuệ nhân tạo.
Hoàn thiện luật để quản lý mà không bó hẹp sáng tạo
Bài toán phía trước không phải là đưa mọi dạng hình ảnh vào một nghị định, mà là xác định rõ nội dung nào thuộc pháp luật nhiếp ảnh và nội dung nào cần phối hợp với các quy định khác. Các khái niệm như “tác phẩm nhiếp ảnh” cần được rà soát; quy định về vận động sáng tác, cuộc thi, liên hoan, triển lãm và đưa tác phẩm ra nước ngoài cũng cần thích ứng với hình thức tổ chức trên môi trường số. Cách tiếp cận này vừa giúp người làm nghề hiểu quyền và nghĩa vụ, vừa hạn chế khoảng trống khi hình ảnh được lưu chuyển qua nền tảng xuyên biên giới. Mục tiêu không nên dừng ở kiểm soát hoạt động, mà cần tạo điều kiện để tác phẩm được sáng tạo, giới thiệu và khai thác hợp pháp.
Tổng kết 10 năm thực hiện Nghị định 72 có ý nghĩa vì nó đặt yêu cầu đổi mới tư duy quản lý nhà nước trước những biến chuyển trong nước và quốc tế. Từ nền tảng đã có, bước tiếp theo cần là rà soát có trọng điểm, cập nhật quy định và làm rõ trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi tạo lập, phổ biến, sử dụng hình ảnh. Nhiếp ảnh đang đóng góp ngày càng rõ vào đời sống xã hội và các ngành văn hóa; khung pháp lý tốt phải bảo vệ quyền, củng cố niềm tin vào hình ảnh, đồng thời để sáng tạo có không gian phát triển. Đó mới là thước đo thuyết phục cho chặng đường tiếp theo.
