Di sản không chỉ là công trình cũ
Di sản đô thị là hệ thống gồm công trình, hạ tầng, cảnh quan, không gian sinh hoạt và ký ức cộng đồng đã cùng tạo nên bản sắc của một thành phố. Vì thế, biến di sản thành nguồn lực không thể chỉ là chuyện mở cửa một tòa nhà cũ cho hoạt động kinh doanh; đó phải là cách giữ lại ý nghĩa của nơi chốn trong đời sống hôm nay. Ngày 5/11, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM phối hợp với Vụ Pháp chế thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức hội thảo về phát triển văn hóa, thể thao trong đô thị, bàn từ chính sách đến thực tiễn địa phương. Tại phiên bế mạc, Giám đốc Sở Trần Thế Thuận cho biết hội thảo nhận hơn 115 tham luận, trong đó 6 tham luận được trình bày trực tiếp. Việc xem không gian di sản như nguồn lực cho kinh tế sáng tạo là hướng đi đáng chú ý, nhưng chỉ có giá trị nếu công nghiệp văn hóa làm giàu thêm bản sắc thay vì làm phẳng nó thành sản phẩm tiêu dùng.
Bảo tồn phải đem lại lợi ích cho cộng đồng
TP.HCM có thể phát triển hoạt động văn hóa từ những tuyến phố, chợ cũ, nhà xưởng, kho bãi, bến cảng và không gian sông nước. Các địa điểm ấy không phải những phông nền trống để đưa vào khai thác: chúng gắn với lịch sử lao động, sinh kế và ký ức của cư dân. Bởi vậy, tiêu chí thành công không nên chỉ là lượng khách hay doanh thu, mà còn là giá trị được giữ lại và lợi ích người dân nhận được. Các chuyên gia cảnh báo không nên chạy theo thương mại hóa; bảo tồn, lợi ích cộng đồng và tính bền vững cần được đặt ở vị trí trung tâm. Giá trị lịch sử, ký ức và tính xác thực không thể đo bằng giá đất hay doanh thu. Đó là ranh giới cần được chuyển thành nguyên tắc quản lý cụ thể: đánh giá tác động trước khi chuyển đổi công năng, bảo đảm cộng đồng tiếp cận được không gian và không để hoạt động thương mại lấn át di sản. Thiếu những điều kiện ấy, phát triển công nghiệp văn hóa có thể làm mất chính điều khiến một nơi đáng được tìm đến.
Đô thị đông dân cần không gian văn hóa gần dân
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, TP.HCM có hơn 14 triệu dân; trong khi đó, hạ tầng văn hóa, thể thao chưa theo kịp, nhiều thiết chế cơ sở còn thiếu và chưa đáp ứng nhu cầu người dân. Đây không phải khoảng cách trừu tượng: nó quyết định cư dân có nơi tập luyện, sinh hoạt, sáng tạo và gặp gỡ hay phải đi xa để tiếp cận các dịch vụ ấy. Kinh tế văn hóa đã chiếm gần 7,74% tổng số doanh nghiệp và đóng góp khoảng 5,7% GRDP; thành phố đặt mục tiêu nâng tỷ trọng này lên 7–7,2% vào năm 2030. Nhưng mục tiêu kinh tế sẽ thiếu nền tảng nếu quy hoạch vẫn ưu tiên giao thông, nhà ở và thương mại mà xem nhẹ không gian văn hóa đô thị. Thành phố cần tính đến bảo tàng đô thị, hoạt động ban đêm và không gian đa năng; đồng thời tìm cách bố trí không gian văn hóa tại tầng trệt, tầng mái, không gian ngầm và các khu vực công cộng tích hợp. Mở rộng lựa chọn như vậy thiết thực hơn việc chỉ trông chờ vào những khu đất công ngày càng khan hiếm.
Từ cơ chế đến những việc phải làm
Nút thắt không chỉ nằm ở thiếu đất hay vốn, mà còn ở sự thiếu đồng bộ giữa quy hoạch đô thị và cơ chế phát triển hệ sinh thái văn hóa, thể thao. Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16 có hiệu lực từ ngày 1/10/2026, trong khi dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được xây dựng; các đại biểu đề nghị rà soát phần giao thoa, khoảng trống và nguy cơ chồng chéo giữa hai khuôn khổ. Các đề xuất đáng làm gồm đổi mới quy hoạch đất và không gian; khai thác tài sản công, huy động nguồn lực xã hội qua hợp tác công – tư; tái cấu trúc thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở theo hướng phân tầng; và đào tạo, trọng dụng nhân tài. Thành phố cũng dự kiến đẩy nhanh quy hoạch, chuẩn bị đầu tư tại Bàu Bàng, Gò Ông Sầm và Công viên Lịch sử Văn hóa Dân tộc; xây dựng Bản đồ không gian văn hóa – thể thao, Công viên Điện ảnh, hướng tới trở thành trung tâm âm nhạc và sự kiện quốc tế. Sở cam kết phối hợp cung cấp cứ liệu và phản biện dự thảo luật; đồng thời đề xuất giải pháp cho giai đoạn chuyển tiếp đến ngày 1/4/2027.
Hướng đi đúng không phải chọn giữa bảo tồn và phát triển, mà là đặt phát triển dưới những giới hạn bảo tồn và trách nhiệm với cộng đồng. Nếu quy hoạch giữ được không gian cho người dân, cơ chế bảo vệ được giá trị lịch sử và các hoạt động sáng tạo tạo ra lợi ích bền vững, di sản đô thị mới có thể trở thành nền móng vững chắc cho công nghiệp văn hóa và một thành phố đáng sống.
