Vì sao đang khỏe vẫn phải xét nghiệm men gan?
Xét nghiệm men gan là nhóm xét nghiệm máu đo các enzym ALT, AST và GGT nhằm phát hiện sớm tổn thương và bất thường gan mật, kể cả khi người bệnh chưa có triệu chứng rõ ràng, giúp bác sĩ quyết định có cần làm thêm xét nghiệm chuyên sâu để chẩn đoán bệnh gan và theo dõi điều trị về sau hay không. Bệnh gan có một đặc điểm rất “nguy hiểm”: tiến triển âm thầm trong nhiều năm mà không gây đau, không rối loạn ăn ngủ, người bệnh vẫn làm việc bình thường nên dễ chủ quan. Nếu chỉ chờ đến khi vàng da, bụng to, mệt lả mới đi khám thì thường đã muộn, thậm chí bước sang giai đoạn xơ gan hoặc ung thư gan. Khám sức khỏe định kỳ, trong đó có xét nghiệm men gan, vì thế không phải dịch vụ “xa xỉ” mà là một thói quen bảo vệ bản thân bắt buộc ở người trưởng thành.
Ba chỉ số men gan chính: ALT, AST, GGT nói gì về lá gan?
Điểm mấu chốt của xét nghiệm men gan nằm ở ba chỉ số ALT, AST và GGT. ALT (còn gọi GPT) và AST (GOT) là các enzym tăng lên khi tế bào gan bị tổn thương; ALT khá đặc hiệu cho gan, trong khi AST còn hiện diện ở cơ và tim nên có thể tăng do nguyên nhân ngoài gan. Ở nhiều phòng xét nghiệm, chỉ số gan bình thường của ALT và AST thường dưới khoảng 40 U/L; khi vượt ngưỡng tham chiếu, đặc biệt tăng kéo dài hoặc tăng nhiều lần, cần tìm nguyên nhân. GGT là enzym hỗ trợ đánh giá vấn đề gan và đường mật, thường tăng trong bệnh gan mật, do rượu bia hoặc tác dụng của một số thuốc. Điều quan trọng là không nhìn một con số riêng lẻ rồi tự kết luận. Bác sĩ sẽ đánh giá đồng thời cả ba chỉ số, kết hợp triệu chứng, tiền sử bệnh và thuốc đang dùng để xem men gan tăng là dấu hiệu tổn thương gan, bệnh đường mật hay do cơ, tim.
Xét nghiệm men gan có phát hiện bệnh gan sớm được không?
Xét nghiệm máu với các chỉ số men gan là cách đơn giản nhất để phát hiện tăng men gan, đặc biệt khi bệnh ở mức độ tăng nhẹ, triệu chứng còn mờ nhạt. Nhiều trường hợp gan nhiễm mỡ, viêm gan B, viêm gan C, tổn thương gan do rượu bia, thuốc hoặc hóa chất được phát hiện nhờ men gan tăng trước khi người bệnh cảm thấy bất thường. Tuy nhiên, cần nhìn kết quả một cách tỉnh táo: men gan tăng không phản ánh trực tiếp mức suy giảm chức năng gan, và kết quả bình thường cũng chưa đủ để loại trừ bệnh gan mạn tính. Một ví dụ điển hình là xơ gan giai đoạn còn bù, người bệnh vẫn ăn uống, làm việc bình thường, thậm chí một số xét nghiệm chức năng gan vẫn trong giới hạn bình thường. Vì vậy, xét nghiệm men gan là “chuông báo động sớm”, nhưng để chẩn đoán chính xác, bác sĩ thường phải kết hợp siêu âm, đo độ đàn hồi gan và các xét nghiệm chuyên sâu khác.
Năm nhóm người phải ưu tiên khám gan sớm và thường xuyên
Không phải ai cũng cần xét nghiệm men gan dày đặc, nhưng có năm nhóm nguy cơ cao bắt buộc phải ưu tiên khám gan sớm và theo dõi định kỳ. Thứ nhất, người nhiễm virus viêm gan B hoặc C, vì viêm gan mạn tính gây tổn thương kéo dài, tăng nguy cơ xơ gan và ung thư gan. Thứ hai, người thường xuyên uống rượu bia; uống kéo dài khiến mỡ tích tụ trong gan, gây viêm gan do rượu và tiến triển thành xơ gan. Thứ ba, người mắc gan nhiễm mỡ, đặc biệt kèm thừa cân, béo phì, đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa. Thứ tư, người có tiền sử gia đình ung thư gan, vì có thể cùng nhiễm viêm gan B từ mẹ sang con. Thứ năm, người có nguy cơ phơi nhiễm aflatoxin – độc tố nấm mốc gây hại gan. Với các nhóm này, bỏ qua khám sức khỏe định kỳ là chấp nhận đánh cược với xơ gan và ung thư gan.
Khám sức khỏe định kỳ: chiến lược dài hạn để bảo vệ gan
Câu chuyện người đàn ông phát hiện xơ gan giai đoạn còn bù trong một lần khám sức khỏe định kỳ của công ty là lời nhắc mạnh mẽ rằng chúng ta không nên chờ gan “lên tiếng” mới đi khám. Bệnh gan có thể âm thầm tiến triển 5–6 năm trước khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt, và khoảng 70% bệnh nhân ung thư gan được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn giữa hoặc muộn. Người khỏe mạnh có thể khám sức khỏe định kỳ hàng năm, trong đó xét nghiệm men gan, siêu âm gan mật và xét nghiệm viêm gan virus nên được cân nhắc tùy nguy cơ. Thông điệp quan trọng là: đừng tự trấn an vì mình “cảm thấy khỏe”. Cảm giác chủ quan không thay thế được các chỉ số xét nghiệm khách quan. Chủ động khám định kỳ, hiểu rõ chỉ số gan bình thường và trao đổi thẳng thắn với bác sĩ về thói quen rượu bia, thuốc men, tiền sử gia đình chính là cách thiết thực nhất để phát hiện bệnh gan sớm và ngăn xơ gan tiến triển.
