Giá trị cao, vườn sâm khó bảo vệ
Trộm sâm Ngọc Linh là hành vi nhổ, chiếm đoạt loại sâm quý được trồng dưới tán rừng, thường tại địa hình núi cao hiểm trở, nơi việc trông coi và bảo vệ vườn cây gặp nhiều trở ngại. Đây không còn là nguy cơ riêng lẻ: tại Quảng Ngãi, các vụ việc gây thiệt hại cho hộ trồng và doanh nghiệp, đồng thời đe dọa niềm tin vào vùng trồng.
Sâm Ngọc Linh Quảng Ngãi hiện có diện tích khoảng 3.000 ha, gần 2.800 ha tập trung ở xã Măng Ri; cây chủ yếu sinh trưởng dưới tán rừng và ở khu vực khó tiếp cận. Giá trị cao khiến sâm thành mục tiêu hấp dẫn, trong khi chỉ một sơ hở ở khâu quản lý cũng có thể tạo cơ hội cho kẻ trộm. Vì vậy, xem đây đơn thuần là vấn đề tăng tuần tra là chưa đủ: muốn giảm mất cắp, cần tính đến cách tổ chức bảo vệ phù hợp với những vườn phân tán giữa rừng núi.
13 người, 250 củ sâm: quy mô vụ việc ở Măng Ri
Một vụ án sâm Ngọc Linh tại xã Măng Ri cho thấy mức độ tổn thất có thể lớn đến đâu. Khoảng 7 giờ 30 ngày 16.1.2026, lợi dụng sơ hở trong việc trông coi tài sản tại vườn của một doanh nghiệp, 13 người cùng trú thôn Long Plái lấy 250 củ sâm và 1,38 kg lá sâm tươi.
Ngày 8.7, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Quảng Ngãi khởi tố vụ án và 13 bị can về tội trộm cắp tài sản; đến ngày 14.9, cơ quan điều tra kết luận, đề nghị truy tố cả 13 người. Đây là kết quả xử lý đáng kể, nhưng một vụ được làm rõ không xóa đi áp lực từ các vụ khác. Từ năm 2024 đến nay, công an tiếp nhận 13 nguồn tin liên quan đến trộm sâm: 7 vụ đã khởi tố, 4 vụ tạm đình chỉ và 2 vụ đang xác minh; tổng cộng 22 bị can bị khởi tố trong 7 vụ. Những con số ấy cho thấy điều tra có tiến triển, song quy mô vấn đề vẫn đòi hỏi phòng ngừa tốt hơn.
Giám định vừa tốn kém vừa làm tổn hại tang vật
Khó khăn không dừng ở việc tìm người gây án. Muốn xác định tang vật có phải sâm Ngọc Linh hay không, xác định tuổi cây và làm căn cứ định giá thiệt hại, cơ quan chức năng phải giám định. Với số lượng lớn, mỗi củ cần một mẫu giám định gen riêng, không thể lấy mẫu ngẫu nhiên hoặc mẫu đại diện. Quy trình này kéo dài thời gian xử lý, nhưng bỏ qua giám định thì cơ quan điều tra thiếu căn cứ để xác định giá trị tài sản bị chiếm đoạt.
Mức phí 700.000 đồng mỗi mẫu khiến chi phí tăng nhanh: giám định 250 củ có thể tốn 175 triệu đồng. Kinh phí ở những vụ nhiều tang vật có thể vượt giá trị tài sản thu giữ hoặc dự toán dành cho giám định tư pháp, gây vướng mắc thanh toán và quyết toán. Cái giá khác ít được chú ý là chất lượng tang vật: việc lấy mẫu gen ảnh hưởng đến củ sâm và làm giảm đáng kể khả năng sống khi trồng lại. Như vậy, quy trình chứng minh một vụ trộm có thể đồng thời làm giảm giá trị của chính tài sản bị hại.
Điều tra phải đi cùng bảo vệ vườn sâm
Các vụ mất sâm còn cho thấy tổn thất không chỉ nằm ở số cây bị lấy đi. Người dân và doanh nghiệp mất công chăm sóc kéo dài, còn việc lấy mẫu phục vụ giám định có thể làm giảm cơ hội trồng lại tang vật. Vì thế, tốc độ điều tra và cách bảo toàn chất lượng củ sâm cần được xem là hai yêu cầu song hành, không phải đánh đổi một bên để có bên kia.
Công an tỉnh Quảng Ngãi cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với chính quyền tuyên truyền, vận động người dân và doanh nghiệp xây dựng phương án bảo vệ tài sản; đồng thời nâng chất lượng tiếp nhận tin báo, đẩy nhanh xác minh, thu thập chứng cứ và làm rõ đối tượng cùng tài sản bị chiếm đoạt. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc các phương án bảo vệ có phù hợp với vườn sâm nằm sâu trong rừng hay không, cũng như việc tháo gỡ vướng mắc về kinh phí và quy trình giám định. Kết luận: muốn ngăn trộm sâm Ngọc Linh bền vững, phải bảo vệ vườn từ trước và xử lý tang vật theo cách ít gây tổn hại nhất.
