Di sản còn sống trong từng đường kim, sợi vải
Nghề dệt và thêu truyền thống là quá trình tạo vải, hoa văn và trang phục bằng kỹ thuật thủ công được truyền qua nhiều thế hệ, đồng thời lưu giữ bản sắc văn hóa và tri thức của cộng đồng. Vì thế, bảo tồn nghề truyền thống không thể chỉ dừng ở việc trưng bày sản phẩm: di sản chỉ còn sức sống khi người làm nghề tiếp tục thực hành và người mặc còn tự hào sử dụng trang phục của mình. Ở xã Hồng Thái, phụ nữ vẫn miệt mài gìn giữ nghề dệt, thêu và trang phục dân tộc trong bối cảnh trang phục truyền thống có nguy cơ mai một. Nghệ thuật vẽ hoa văn bằng sáp ong của người Dao Tiền ở thôn Khâu Tràng đòi hỏi điều chỉnh độ loãng của sáp thật chuẩn; hoa văn sau đó được dùng trên vải may váy. Những công đoạn tỉ mỉ ấy không phải chi tiết trang trí phụ, mà là tri thức được tích lũy trong đôi tay và kinh nghiệm của người làm nghề.
Hồng Thái: giữ trang phục bằng thực hành
Tại Hồng Thái, việc giữ nghề hiện diện trong từng mũi thêu trên nền vải dệt truyền thống. Phụ nữ Dao Tiền tạo hoa văn trên váy chàm; phụ nữ Tày cũng khéo léo phối chỉ sáng màu trên vải đen. Những mẫu thêu, kỹ thuật vẽ sáp ong và trang phục được gìn giữ không phải bằng lời nhắc suông, mà bằng việc làm đi làm lại và truyền kinh nghiệm giữa các thế hệ. Đưa thêu trang phục dân tộc vào các cuộc thi cũng là cách tạo không gian để chị em thể hiện tay nghề và niềm yêu nghề. Nhưng một cuộc thi chưa thể thay thế đời sống thường nhật. Muốn nghề tiếp tục có người thực hành, cần khuyến khích người dân mặc trang phục của mình và để kỹ thuật thủ công hiện diện trong sinh hoạt cộng đồng. Khi trang phục vẫn được mặc, di sản mới không bị đẩy thành vật kỷ niệm xa rời đời sống.
Cán Tỷ nối nghề dệt lanh với sinh kế
Ở Cán Tỷ, nghề dệt lanh cho thấy bảo tồn và sinh kế có thể nâng đỡ lẫn nhau. Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ thành lập năm 2010, hiện có 23 thành viên; mỗi người đảm nhận một công đoạn để làm ra sản phẩm thủ công. Từ se sợi, dệt vải đến tạo hình và hoàn thiện hoa văn, sự kiên nhẫn của nghệ nhân tạo nên chất riêng mà sản phẩm làm hàng loạt khó thay thế. Hợp tác xã đưa vải lanh vào khăn, túi xách, đồ trang trí và vật dụng thủ công, giúp sản phẩm vừa có công năng vừa kể chuyện văn hóa địa phương. Hàng được giới thiệu tới khách du lịch, hội chợ, lễ hội và các điểm du lịch; nhờ đó, nghề dệt lanh góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho phụ nữ địa phương. Theo thông tin được cung cấp, người vừa làm tại hợp tác xã vừa làm nương rẫy có thể đạt thu nhập khoảng 60–80 triệu đồng mỗi năm. Đây là động lực thiết thực để phụ nữ vùng cao gắn bó với nghề.
Truyền nghề để di sản không đứt mạch
Nguy cơ mai một sẽ không tự biến mất nếu sản phẩm truyền thống chỉ được làm cho khách tham quan hoặc cất giữ trong những dịp đặc biệt. Người trẻ cần được học từ những bước căn bản đến cách dệt và tạo hoa văn; còn sản phẩm cần tiếp tục được dùng trong đời sống, đồng thời có mẫu mã và kênh bán phù hợp. Nghệ nhân Sùng Thị Máy mong muốn truyền kinh nghiệm cho lớp trẻ, bởi có người tiếp nối thì nghề mới không bị mai một. Đó là hướng đi đúng, nhưng vẫn cần giải quyết những thách thức cụ thể: nâng cao chất lượng, đa dạng mẫu mã và mở rộng thị trường tiêu thụ. Đổi mới không nên xóa dấu ấn thủ công; ngược lại, cần giúp kỹ thuật và hoa văn truyền thống hiện diện trên những món đồ hữu ích, từ khăn đến túi vải. Khi người làm có sinh kế, người trẻ có cơ hội học nghề và cộng đồng còn sử dụng sản phẩm, bảo tồn mới trở thành một phần sống động của hiện tại.
