Truyền lửa: Sứ mệnh thứ hai của nghệ sĩ ưu tú
Nghệ sĩ ưu tú truyền lửa âm nhạc dân tộc là những người vừa đứng trên sân khấu biểu diễn, vừa trực tiếp dạy hát, hướng dẫn kỹ thuật và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ học hát, coi việc bảo tồn âm nhạc dân tộc là trách nhiệm nghề nghiệp lẫn sứ mệnh văn hóa lâu dài của đời mình. Trong bối cảnh khán giả ngày càng khắt khe, giải trí hiện đại bủa vây, nếu không có lớp nghệ sĩ ưu tú dạy hát, những dòng cải lương truyền thống, chèo, nhạc dân gian hàn lâm sẽ rất dễ bị đẩy vào vùng hoài niệm, chỉ còn tồn tại trong băng đĩa và sách vở. Điều đáng nói là nhiều nghệ sĩ đã tự nguyện thu hẹp hào quang sân khấu để dành thời gian cho đào tạo, coi lớp học là “sân khấu thứ hai” nơi di sản được sống tiếp, chứ không chỉ được trưng bày.
Thanh Thanh Tâm: Giữ lửa cải lương giữa đời sống hiện đại
Sau 14 năm sống ở nước ngoài, Nghệ sĩ Ưu tú Thanh Thanh Tâm thừa nhận chị không còn nhiều cơ hội biểu diễn như khi ở trong nước. Thế nhưng, mỗi lần bước lên sân khấu, chị vẫn hát và hóa thân hết mình để “giải cơn khát nghề” và đáp lại tình cảm khán giả. Ở chị, cải lương truyền thống không phải món đồ cổ, mà là chất liệu sống cần được làm mới: rút ngắn thời lượng cảnh diễn, nhưng vẫn giữ trọn cảm xúc và ý nghĩa, để phù hợp nhịp sống nhanh của khán giả hôm nay. Đó chính là tinh thần cải lương hiện đại: đổi mới hình thức, giữ vững cốt lõi. Chị không phủ nhận xu hướng mới, nhưng nhấn mạnh phải có người ở lại gìn giữ giá trị cũ, đồng thời tìm cách diễn đạt phù hợp thời đại.
Quan trọng hơn, Thanh Thanh Tâm không xem mình chỉ là người hát, mà là người thầy tương lai của sân khấu cải lương. Chị bày tỏ mong muốn mở lớp đào tạo cho nghệ sĩ trẻ, hướng dẫn kỹ thuật hát Hồ Quảng, tuồng lịch sử và cải lương xã hội, truyền lại những gì đã tích lũy để họ có thêm hành trang nghề nghiệp. Với chị, việc tiếp tục hát, tiếp tục chia sẻ chính là cách góp phần bảo tồn âm nhạc dân tộc, là lời tri ân với tiền nhân và là bảo đảm để giá trị cải lương không dừng lại ở một thế hệ. Câu chuyện của chị cho thấy: nếu không có những người như Thanh Thanh Tâm, cải lương truyền thống khó có thể vừa sống trong ký ức, vừa bước được vào đời sống nghệ thuật đương đại.
Tân Nhàn: Khi “nữ hoàng nhạc dân gian” trở thành người thầy
Từ một ca sĩ dòng nhạc dân gian, Nghệ sĩ Ưu tú Tân Nhàn đã học hỏi, nghiên cứu để trở thành Trưởng khoa Thanh nhạc của một học viện âm nhạc hàn lâm quan trọng. Kể từ khi nhận nhiệm vụ này, chị xuất hiện ít hơn trên sân khấu để dành thời gian cho quản lý, nghiên cứu và đào tạo. Đây không phải sự rút lui, mà là lựa chọn chiến lược: chuyển một phần ánh đèn sân khấu sang cho lớp trẻ. Học viện nơi chị công tác kiên định giữ bản sắc đào tạo chuyên sâu âm nhạc hàn lâm, coi kỹ thuật thanh nhạc thế giới trong môi trường chuyên nghiệp là nền tảng để các dòng nhạc khác phát triển. Trong bối cảnh thị trường âm nhạc đầy cám dỗ, lựa chọn này là lời khẳng định mạnh mẽ rằng bảo tồn âm nhạc dân tộc phải bắt đầu từ nền tảng kỹ thuật vững chắc, chứ không chỉ từ cảm hứng.
Với Tân Nhàn, nghệ sĩ ưu tú dạy hát không chỉ truyền kiến thức chính quy, mà còn phải đồng hành cùng sinh viên, giúp họ tiếp cận cách làm mới để bước ra thị trường âm nhạc và đến gần công chúng. Chị nhấn mạnh yêu cầu với nghệ sĩ trẻ ngày nay cao hơn nhiều: họ phải có tư duy nghệ thuật, biết chăm chút hình ảnh, trang phục, bản phối, chứ không chỉ đứng hát. Vì thế, chị vẫn tiếp tục biểu diễn có chọn lọc, coi đó là cách chứng minh năng lực nghề nghiệp và truyền cảm hứng cho học trò. Ở Tân Nhàn, ranh giới giữa sân khấu và giảng đường gần như bị xóa nhòa: mỗi buổi biểu diễn là một bài học sống, mỗi giờ lên lớp là một lần chị tiếp tục cống hiến cho âm nhạc dân tộc theo cách bền bỉ và hiệu quả hơn.
Thu Hài và trách nhiệm nâng niu câu hát chèo
Nếu cải lương có Thanh Thanh Tâm, nhạc dân gian hàn lâm có Tân Nhàn, thì chèo có Nghệ sĩ Ưu tú Thu Hài như một biểu tượng của sự bền bỉ. Bén duyên với chèo từ những đêm hội làng, chị thi đỗ lớp diễn viên chèo năm 16 tuổi và gắn bó với đoàn chèo tỉnh nhà từ năm 1990. Dù từng trải qua những năm tháng kinh tế khó khăn, có ngày trong nhà không còn gạo phải đi vay hàng xóm, chị vẫn sống hết mình cùng nhân vật trên sân khấu. Chuỗi huy chương mà chị giành được từ năm 1992 đến 2022 cho thấy một hành trình dài không mệt mỏi: từ Huy chương Bạc, Huy chương Vàng, đến danh hiệu gương mặt Tài sắc trẻ trên sân khấu. Nhưng điều đáng nói nhất không phải là số huy chương, mà là cách chị dùng uy tín đó để nâng niu từng câu hát chèo, biến kinh nghiệm cá nhân thành tài sản chung của thế hệ sau.
Gần lục tuần, Thu Hài vẫn say mê biểu diễn và đau đáu với việc truyền nghề cho thế hệ trẻ. Chị không chỉ dạy kỹ thuật biểu diễn, mà còn chia sẻ những kinh nghiệm chắt lọc qua nhiều năm đứng sân khấu, từ cách nhả chữ, xuống giọng đến xử lý tâm lý nhân vật. Nhiều học trò của chị thừa nhận chính Thu Hài đã thắp lên ngọn lửa đam mê chèo trong họ, giúp họ ý thức rõ trách nhiệm gìn giữ và trao truyền tinh hoa nghệ thuật chèo để câu hát cha ông tiếp tục ngân vang và sống mãi với thời gian. Ở đây, bảo tồn âm nhạc dân tộc không còn là khẩu hiệu, mà là mối quan hệ thầy – trò cụ thể, nơi thế hệ trẻ học hát trực tiếp từ những bậc thầy còn đang đứng sân khấu. Đó là con đường duy nhất để chèo không chỉ tồn tại trong bảo tàng, mà tiếp tục sống trong đời sống đương đại.
Mentor – người gác đền của di sản âm nhạc dân tộc
Điểm chung của Thanh Thanh Tâm, Tân Nhàn và Thu Hài là họ đều xem việc truyền nghề như cách tri ân tổ nghiệp, chứ không phải nghĩa vụ bị áp đặt. Thanh Thanh Tâm khẳng định nếu còn được hát, được chia sẻ và góp phần bảo tồn cải lương, đó là hạnh phúc lớn; chị xem việc truyền nghề là cách trả ơn tiền nhân, để giá trị không dừng lại ở một thế hệ. Thu Hài cũng ý thức rõ trách nhiệm gìn giữ và trao truyền tinh hoa chèo, để câu hát cha ông tiếp tục lan tỏa và sống mãi. Còn Tân Nhàn, bằng lựa chọn gắn bó với đào tạo hàn lâm, đã gửi đi thông điệp rằng bảo tồn không thể tách rời chất lượng chuyên môn cao.
Thế hệ trẻ học hát hôm nay vì thế có một đặc ân: được truyền cảm hứng và kỹ thuật trực tiếp từ những bậc thầy còn đang hoạt động. Thông qua các buổi giao lưu, lớp học, không gian trao đổi, họ có thể đặt câu hỏi, tranh luận, học cùng nhau với nghệ sĩ đi trước. Khi nghệ sĩ ưu tú dạy hát, họ không chỉ tạo ra thêm ca sĩ, diễn viên, mà tạo ra những người gác đền mới cho di sản. Nếu xã hội coi trọng vai trò mentor này, cải lương truyền thống, chèo, nhạc dân gian hàn lâm sẽ không bị mắc kẹt giữa bảo tàng và sân khấu thương mại, mà có thể tiếp tục tiến hóa thành những hình thức cải lương hiện đại, chèo mới, nhạc dân gian mới – vẫn mang hồn dân tộc nhưng nói được tiếng nói của thời đại.
