Nắng nóng không còn là rủi ro theo mùa
Biến đổi khí hậu là sự thay đổi dài hạn của các điều kiện khí hậu, phần lớn do hoạt động của con người, làm gia tăng những nguy cơ trực tiếp đối với sức khỏe như nắng nóng cực đoan và ô nhiễm không khí. Đây không chỉ là vấn đề môi trường: đó là một cuộc khủng hoảng y tế đang cướp đi sinh mạng và làm lộ rõ giới hạn của những hệ thống chỉ phản ứng sau thảm họa. Báo cáo thường niên lần thứ 10 về sức khỏe và khí hậu tập hợp 146 nhà nghiên cứu từ 30 quốc gia, đánh giá tác động sức khỏe trước thềm hội nghị khí hậu của Liên hợp quốc vào tháng 11. Theo Marina Romanello, khoảng 3 triệu người trên thế giới đã tử vong do nắng nóng trong tám năm kể từ khi Hiệp định Paris được thông qua năm 2015. Con số ấy biến nắng nóng tử vong từ một thống kê xa xôi thành lời cảnh báo về năng lực bảo vệ người dân hôm nay.
Gánh nặng không chỉ nằm ở số người tử vong
Riêng năm 2023, báo cáo ghi nhận khoảng 710.000 ca tử vong liên quan đến nắng nóng; hơn 70% được cho là có liên quan đến biến đổi khí hậu do con người gây ra. Đây là lý do cách ứng phó kiểu chờ đợt nóng qua rồi mới khắc phục là không đủ. Các quốc gia cần chuẩn bị trước, từ cảnh báo sớm đến kế hoạch bảo vệ nhóm dễ tổn thương và khả năng duy trì dịch vụ y tế khi thời tiết cực đoan. Tác động còn lan sang sinh kế: Đông Nam Á và châu Phi chịu tổn thất năng suất lao động nặng nề, tương đương lần lượt 3,9% và 3,2% GDP. Những con số này cho thấy sức nóng không phân bổ thiệt hại công bằng; nơi có ít nguồn lực ứng phó thường phải trả giá cao hơn. Vì vậy, xem khí hậu như một khẩn cấp y tế không phải cường điệu hóa, mà là đặt đúng mức độ ưu tiên cho một nguy cơ đang tác động đồng thời lên sức khỏe và đời sống.
Tin giả khí hậu có thể làm thất bại cảnh báo y tế
Nguy cơ không chỉ đến từ nhiệt độ. Báo cáo của nhóm công tác xã hội dân sự về khí hậu và sức khỏe thuộc Tổ chức Y tế Thế giới mô tả tin giả khí hậu có chủ đích là việc phủ nhận nóng lên toàn cầu hoặc lan truyền thuyết âm mưu; những nội dung ấy có thể làm suy yếu cảnh báo khẩn cấp, hướng dẫn y tế và chính sách về không khí sạch, năng lượng sạch. Hậu quả chạm đến những quyết định rất đời thường. Sau cháy rừng ở Maui năm 2023, tin đồn rằng người xin trợ giúp có thể bị thu hồi tài sản khiến người sống sót có nguy cơ ngần ngại tìm kiếm chỗ ở, hỗ trợ tài chính và chăm sóc y tế. Thông tin gây hiểu lầm về chính sách không khí sạch cũng có thể làm tăng mất lòng tin và giảm ủng hộ các biện pháp bảo vệ sức khỏe. Bởi vậy, chống tin giả không thể bị xem là việc bên lề của y tế công cộng.
Đưa khí hậu vào kế hoạch y tế dài hạn
Marina Romanello kêu gọi công nhận biến đổi khí hậu là tình trạng khẩn cấp y tế toàn cầu và xây dựng chiến lược dài hạn để tăng khả năng chống chịu, thay vì xử lý từng cuộc khủng hoảng riêng lẻ. Hướng đi đó cần biến cảnh báo thành năng lực thực tế: chuẩn bị cho nắng nóng, cháy rừng, lũ lụt, bão, hạn hán và dịch bệnh; đồng thời bảo đảm thông điệp y tế đến được với người dân và không bị tin sai lệch lấn át. Các chính phủ cần tích hợp ứng phó tin giả vào kế hoạch chuẩn bị và truyền thông cho những tình huống này, như Tiến sĩ Jeni Miller đề xuất. Điều đó cũng đòi hỏi cơ quan y tế minh bạch, bảo vệ niềm tin công chúng và nhận diện xung đột lợi ích. Kết luận không thể né tránh: khi nắng nóng đã gây hàng triệu ca tử vong, khí hậu phải được xem là ưu tiên y tế toàn cầu, còn thông tin chính xác là một phần của năng lực cứu người.
