Từ thu hút vốn đến tạo ra giá trị trong nước
Công nghiệp bán dẫn là hệ sinh thái gồm nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, đóng gói và kiểm thử chip, nơi giá trị gia tăng phụ thuộc vào tri thức, công nghệ và quyền sở hữu sản phẩm do doanh nghiệp tạo ra. Vì vậy, số dự án đầu tư không thể là thước đo duy nhất cho vị thế của một quốc gia trong chuỗi cung ứng.
Năm 2025, doanh thu ngành bán dẫn Việt Nam đạt hơn 21 tỷ USD, với hơn 14 tỷ USD vốn đầu tư nước ngoài và trên 240 dự án. Cả nước có khoảng 60 doanh nghiệp thiết kế vi mạch cùng hơn 7.000 kỹ sư thiết kế bán dẫn. Những con số này cho thấy nền tảng ban đầu đã hình thành, nhưng chưa trả lời được câu hỏi quan trọng hơn: doanh nghiệp trong nước đang tạo ra bao nhiêu công nghệ và tài sản trí tuệ?
Khoảng cách từ tham gia chuỗi cung ứng đến làm chủ công nghệ vẫn đáng kể. FDI có thể đem lại việc làm, đơn hàng và cơ hội học hỏi, nhưng lợi ích dài hạn chỉ đến khi tri thức được chuyển giao, doanh nghiệp nội địa phát triển được năng lực riêng và sản phẩm Việt có khách hàng. Tại hội thảo về năng lực R&D ngày 17/11, Phó trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Hoàng Giang nhấn mạnh rằng định hướng đã có, nút thắt hiện nằm ở khâu thực thi.

Thiết kế và sản xuất thử là phép thử của năng lực nội địa
Thiết kế chip Việt Nam là mắt xích có hàm lượng tri thức cao, gắn trực tiếp với nghiên cứu, phát triển sản phẩm và sở hữu trí tuệ. Doanh nghiệp có thể bắt đầu từ nền tảng công nghệ quốc tế, nhưng phải tích lũy khả năng lựa chọn kiến trúc, tích hợp chức năng, kiểm chứng và cải tiến để phần giá trị do đội ngũ trong nước tạo ra ngày càng lớn.
Một dấu mốc cụ thể xuất hiện ngày 3/11/2026, khi Ban Cơ yếu Chính phủ và Viettel công bố chip bảo mật VGC v1.0 cùng nền tảng bán dẫn bảo mật do Việt Nam làm chủ thiết kế. Chip được phát triển trên tiến trình CMOS 28 nm, tích hợp khoảng 300 triệu bóng bán dẫn và hướng tới xử lý, bảo vệ thông tin. Đây là bước tiến đáng chú ý, nhưng giá trị công nghiệp của nó sẽ được quyết định bởi khả năng kiểm thử, hoàn thiện và đưa vào ứng dụng thực tế.
Sản xuất thử có thể giúp nhiều doanh nghiệp vượt qua một rào cản lớn mà không cần tự xây dây chuyền. Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn ra mắt ngày 26/6/2026; hạ tầng dùng chung giúp nhóm nghiên cứu và startup kiểm chứng thiết kế, đánh giá tính khả thi và điều chỉnh trước khi thương mại hóa. Nhưng thiết kế chỉ thành sản phẩm có giá trị khi có doanh nghiệp tiếp nhận, tích hợp vào thiết bị hoặc hệ thống cụ thể.

Nút thắt nằm ở nhân lực dẫn dắt và đầu ra sản phẩm
Con số kỹ sư hiện có là điểm tựa, nhưng ngành bán dẫn cần nhiều hơn nhân lực đông đảo: cần tổng công trình sư và kỹ sư trưởng từng trải qua nhiều chu kỳ chế tạo, kể cả thất bại. Đây là nhóm có thể biến kiến thức thành quy trình, dẫn dắt đội ngũ và giúp doanh nghiệp tránh lặp lại những sai lầm tốn thời gian.
R&D bán dẫn đang vướng ba điểm nghẽn: chi phí phòng sạch, đo kiểm và chế tạo thử vượt khả năng của nhiều trường, viện và startup; thiếu chuyên gia giàu kinh nghiệm thực chiến; và quy định tài chính, đấu thầu, nghiệm thu chưa phù hợp với quá trình thử sai vốn có của phát triển chip. Đào tạo vì thế phải gắn với thiết bị, quy trình và dự án thật, đồng thời mở đường để chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài tham gia dẫn dắt các nhóm nghiên cứu.
Đầu ra cũng không thể để sau cùng mới tính. Việt Nam vẫn nhập nhiều sản phẩm bán dẫn, trong khi doanh nghiệp làm ra chip có thể chưa biết bán cho ai. Nghiên cứu cần bắt đầu từ nhu cầu của ngành điện tử, viễn thông, công nghiệp và thiết bị thông minh, với một doanh nghiệp sẵn sàng tiếp nhận. Thước đo nên là số chip được thiết kế trong nước, bằng sáng chế và tài sản trí tuệ được tạo ra, năng lực sản xuất thử cùng khả năng đi vào sản phẩm thương mại.

Chọn phân khúc thực tế, đặt lộ trình có thể kiểm chứng
Việt Nam không nên lấy cuộc đua chip đa dụng tiên tiến làm con đường duy nhất: phân khúc đó đòi hỏi nguồn lực rất lớn, trong khi lợi thế có thể nằm ở chip chuyên dụng. Các hướng như chip AI tại biên, chip IoT, chip công suất, bán dẫn hợp chất và chip cho hạ tầng viễn thông thế hệ mới phù hợp hơn để gắn thiết kế với nhu cầu ứng dụng. Chọn hẹp để tích lũy năng lực không phải là tham vọng thấp; đó là cách biến nguồn lực hữu hạn thành kinh nghiệm và sản phẩm.
Lộ trình cần phân biệt rõ việc phải làm trong 5, 10 và 20 năm: trước hết hình thành năng lực R&D cốt lõi; tiếp đó làm chủ những công nghệ, sản phẩm và phân khúc đã chọn; về dài hạn mới xác lập vị trí bền vững trong chuỗi giá trị. Bộ chỉ số phát triển ngành được ban hành tháng 9/2026 cũng là cơ sở để theo dõi không chỉ quy mô kinh tế mà cả công nghệ, R&D, năng lực sản xuất, nhân lực và hạ tầng.
Kết luận cần rõ ràng: thu hút vốn vẫn quan trọng, nhưng không thể thay thế năng lực nội sinh. Nếu chính sách tháo được nút thắt sản xuất thử, nuôi dưỡng nhân lực tinh hoa và nối thiết kế với khách hàng, ngành bán dẫn Việt Nam mới có cơ hội chuyển từ tham gia chuỗi cung ứng sang tạo ra sản phẩm và tài sản trí tuệ của chính mình.







