Quy hoạch đa cực, không dồn mọi vai trò vào một đô thị
Quy hoạch chung đô thị Khánh Hòa là định hướng tổ chức không gian phát triển trên toàn địa bàn tỉnh, kết hợp các đô thị ven biển với khu vực phía tây thành một cấu trúc đa cực, đa trung tâm đến năm 2050 và tầm nhìn đến năm 2075. Thủ tướng phê duyệt quy hoạch theo Quyết định 2008/QĐ-TTg; phạm vi lập quy hoạch bao trùm tỉnh sau sáp nhập, có diện tích tự nhiên khoảng 8.706,75 km². Đây không chỉ là bản đồ mở rộng đô thị: nó đặt nền tảng pháp lý để phân bổ hạ tầng, thu hút đầu tư và triển khai các quy hoạch cấp dưới. Điểm đáng chú ý là lựa chọn cấu trúc nhiều trung tâm thay vì để tăng trưởng tập trung vào một nơi. Cách tiếp cận này có lý, nhưng chỉ thành công nếu mỗi cực có chức năng riêng và giao thông liên kết được chúng.
Quy hoạch chia không gian thành hai vùng, ba cực động lực và bốn hành lang phát triển. Phía đông tập trung kinh tế biển và chuỗi đô thị ven bờ; phía tây dành ưu tiên cho nông, lâm nghiệp, sinh thái và gìn giữ hệ sinh thái núi rừng. Quy mô dân số dự kiến tăng từ khoảng 2,7–2,8 triệu người năm 2030 lên 3,7–3,8 triệu năm 2040, rồi đạt 5–5,1 triệu người vào năm 2050. Những con số ấy khiến quy hoạch phải được nhìn như cam kết về chất lượng sống, không chỉ là mục tiêu tăng trưởng. Nếu mở rộng xây dựng nhanh hơn năng lực cấp thoát nước, không gian xanh và dịch vụ công, cấu trúc đa cực sẽ chỉ phân tán áp lực chứ không giải quyết được nó.
Nha Trang là hạt nhân, nhưng không phải trung tâm duy nhất
Đô thị Nha Trang tiếp tục giữ vai trò hạt nhân về hành chính, chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học và du lịch của tỉnh. Việc xác định Nha Trang là trung tâm không đồng nghĩa mọi chức năng đều phải dồn về đây. Trong cấu trúc mới, cực trung tâm còn gắn với Cam Lâm và Cam Ranh: Nha Trang giữ vai trò đô thị lõi, Cam Ranh phát triển theo hướng đô thị cảng, công nghiệp và dịch vụ, còn Cam Lâm được định hướng thành đô thị sân bay quốc tế thông minh, đổi mới sáng tạo. Đây là phân công có tiềm năng giảm sức ép lên lõi ven biển, nhưng cần tránh tạo ra những khu đô thị tách rời, phụ thuộc hoàn toàn vào việc đi lại bằng đường bộ.
Một thay đổi đáng kể là kế hoạch xây dựng trung tâm hành chính mới tại khu vực xã Cam Lâm, quy mô khoảng 115 ha. Sau khi các cơ quan chuyển đi, trụ sở cũ ở Nha Trang được ưu tiên chuyển đổi sang chức năng công cộng, dịch vụ và thương mại, giúp tái tổ chức không gian trung tâm và sử dụng đất hiệu quả hơn. Với người dân, lợi ích không nên chỉ được đo bằng công trình mới: quy hoạch còn đề ra hạ tầng xanh, công viên, cây xanh đô thị và hành lang sinh thái nhằm tăng khả năng thoát nước, điều hòa khí hậu, giảm ngập và bổ sung không gian công cộng. Nếu thực hiện đúng, đây mới là phần biến tầm nhìn đô thị thành cải thiện thấy được trong đời sống hằng ngày.
Bốn hành lang sẽ quyết định tỉnh có thực sự kết nối
Bốn hành lang phát triển là bộ khung để nối các cực đô thị với cảng biển, sân bay, khu công nghiệp và khu vực Tây Nguyên. Quy hoạch gồm một hành lang Bắc–Nam dọc chuỗi đô thị ven biển và ba hành lang Đông–Tây: Vân Phong–Buôn Ma Thuột, Nha Trang–Diên Khánh–Khánh Vĩnh, và Phan Rang–Tháp Chàm–Tây Nguyên. Trục ven biển có thể giúp các đô thị bổ trợ nhau về du lịch, công nghiệp, dịch vụ và cảng biển thay vì phát triển thành những điểm đến rời rạc. Các tuyến Đông–Tây lại mở đường cho hàng hóa, dịch vụ và hoạt động kinh tế giữa vùng duyên hải với khu vực phía tây.
Tuy nhiên, có tuyến đường không tự động tạo ra một hành lang kinh tế. Giá trị chỉ hình thành khi hai đầu tuyến và các khu vực dọc đường có hoạt động sản xuất, điểm trung chuyển, kho bãi và dịch vụ vận tải phù hợp. Vân Phong được định hướng thành động lực công nghiệp hàng hải và logistics; khu vực Nha Trang–Cam Lâm–Cam Ranh đảm nhiệm vai trò trung tâm hành chính, dịch vụ, du lịch và công nghiệp công nghệ cao. Vì vậy, Cam Lâm không nên được xem như một khu đô thị sân bay riêng lẻ: vị trí này có thể làm mắt xích nối các chức năng trung tâm với mạng lưới giao thông và các cực lân cận. Kết quả sẽ phụ thuộc vào việc đồng bộ hóa hạ tầng, quy hoạch sử dụng đất và dịch vụ vận tải.
Lộ trình đáng tin cậy phải đi cùng chất lượng sống
Quy hoạch đặt ra lộ trình theo từng chặng: giai đoạn 2026–2030 tập trung hoàn thiện thể chế, quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật và dự án trọng điểm; giai đoạn 2030–2040 tiếp tục hoàn chỉnh chuỗi đô thị ven biển và tăng kết nối giữa các cực; đến 2040–2050 hướng tới hoàn thiện cấu trúc đa cực, đa trung tâm, xanh và sinh thái. Trình tự này hợp lý vì mở rộng đô thị trước khi có hạ tầng sẽ làm tăng chi phí xã hội và áp lực lên khu dân cư hiện hữu. Nhưng lộ trình chỉ có ý nghĩa nếu người dân được hưởng lợi từ giao thông thuận tiện hơn, không gian công cộng nhiều hơn và khả năng chống ngập tốt hơn.
Thước đo thành công của quy hoạch Khánh Hòa không nên chỉ là diện tích đất đô thị hay số trung tâm mới. Nha Trang cần giữ vai trò hạt nhân mà không phải gánh mọi chức năng; Cam Lâm cần trở thành đầu mối kết nối thực chất; còn các hành lang phải đưa được hoạt động kinh tế qua lại giữa biển và phía tây. Mốc dân số dự kiến 5–5,1 triệu người vào năm 2050 càng làm rõ yêu cầu bảo vệ không gian sinh thái và đầu tư dịch vụ công từ sớm. Nếu phối hợp được các vai trò ấy, quy hoạch có thể tạo nên một tỉnh liên kết chặt chẽ hơn, thay vì chỉ mở rộng các khu đô thị theo từng dự án.
