Sân chơi biến kiến thức thành robot có thể hành động
Cuộc thi robotics là sân chơi thực hành nơi thanh thiếu niên nghiên cứu, thiết kế, lập trình và điều khiển robot để giải quyết nhiệm vụ cụ thể, qua đó biến kiến thức khoa học thành sản phẩm có thể thử nghiệm. Vòng chung kết lần thứ VI diễn ra trong hai ngày 31-10 và 1-11 tại Trường Đại học Tôn Đức Thắng, quy tụ 276 đội với 517 thí sinh đến từ 19 tỉnh, thành phố. Quy mô ấy đáng chú ý, nhưng giá trị của cuộc thi không nằm riêng ở số đội góp mặt: thử thách buộc học sinh vận dụng kỹ thuật, tính toán và phối hợp dưới áp lực thời gian. Đây là điểm mạnh của robotics học sinh so với việc chỉ học lý thuyết: một ý tưởng phải chạy được trên sàn thi đấu, và mỗi lần thử nghiệm đều có thể bộc lộ điều cần sửa.
Ở các bảng R1 tiểu học, R2 THCS và R3 THPT, thí sinh có 90 phút chuẩn bị, lập trình và chạy thử, sau đó bước vào hai lượt thi chính thức, mỗi lượt tối đa 180 giây. Bảng R4 mở rộng thi theo thể thức loại trực tiếp giữa robot tự động và robot điều khiển. Các bảng R1, R2, R3 cùng theo chủ đề “Star Cruise - Hành trình liên ngân hà”, còn R4 giải bài toán “Xây dựng cơ sở hạ tầng hiện đại”. Thời gian ngắn và nhiệm vụ khác nhau khiến cuộc thi không chỉ kiểm tra robot có hoạt động hay không; nó còn đo khả năng ưu tiên, phối hợp và xử lý lỗi. Sáng tạo robot vì thế hiện ra như một quá trình thử, sai và cải tiến, thay vì một màn trình diễn công nghệ.
Bốn đội nhất, bốn hành trình khác nhau
Ban tổ chức trao bốn giải nhất, cùng 12 giải nhì và 16 giải ba ở bốn bảng. Ở R1, Phạm Anh Tú và Từ Thiên Bảo của Đồng Nai giành giải nhất; R2 thuộc về Nguyễn Ngọc Mạnh Quân và Phạm Trọng Hiền Minh, đại diện Lâm Đồng. Nguyễn Hữu Hoài Nghĩa và Võ Hải Yến, cũng từ Lâm Đồng, vô địch R3; còn đội R4 gồm Bùi Lê Hà An, Phạm Trần Diệp Chi, Lê Xuân Quý và Văn Thị Diệu Linh của Nghệ An đoạt giải nhất. Kết quả trải rộng từ tiểu học đến bảng mở rộng, cho thấy năng lực chế tạo không chỉ gắn với một lứa tuổi hay một kiểu robot. Thành tích của đội R3 Lâm Đồng cũng là phần thưởng cho quá trình tìm tòi, nghiên cứu và hoàn thiện sản phẩm mà Võ Hải Yến chia sẻ.
Ở hạng mục toàn đoàn, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tỉnh Lâm Đồng giành giải nhất, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh TP Đồng Nai nhận giải nhì và Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tỉnh Nghệ An đạt giải ba. Các giải cá nhân và tập thể bổ sung cho nhau: một bên ghi nhận kết quả thi đấu, bên kia phản ánh sức mạnh phong trào và sự hỗ trợ để các đội chuẩn bị. Nhưng điều đáng nhớ hơn bảng xếp hạng là hành trình tạo ra sản phẩm: nghiên cứu, thiết kế, lập trình, chạy thử rồi điều chỉnh theo kết quả. Chính những bước ấy giúp kỹ năng công nghệ trở nên cụ thể, có thể quan sát và rèn luyện, thay vì chỉ là khái niệm chung trong lớp học.
Giá trị lớn nhất nằm ở kỹ năng mang về sau cuộc thi
Cuộc thi có ích vì đặt kỹ năng khoa học và công nghệ vào một tình huống cần giải quyết, chứ không dừng ở việc lắp ráp linh kiện. Bí thư Trung ương Đoàn Nguyễn Tường Lâm nhận định sân chơi giúp học sinh hình thành tư duy khoa học, năng lực giải quyết vấn đề, kỹ năng làm việc nhóm và bản lĩnh trước thử thách. Khi robot không chạy đúng như dự tính, các em phải tìm nguyên nhân, thử phương án khác và học từ kết quả chưa thành công. Đó là một cách rèn tư duy thực nghiệm mà bài thi viết khó thay thế. Qua quá trình nghiên cứu, thiết kế và thử nghiệm, học sinh cũng tập chuyển ý tưởng thành sản phẩm và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Vì vậy, sức hấp dẫn của cuộc thi không chỉ nằm ở khoảnh khắc robot hoàn thành nhiệm vụ.
Dẫu vậy, một vòng chung kết lớn chưa tự động bảo đảm cơ hội tiếp cận bình đẳng. Ông Nguyễn Tường Lâm lưu ý cần mở rộng hoạt động khoa học, công nghệ và robotics cho thanh thiếu nhi ở những nơi còn khó khăn về điều kiện học tập. Đây là giới hạn cần nhìn thẳng: để robotics học sinh phát triển bền vững, cơ hội không thể chỉ tập trung ở những đội đã có điều kiện chuẩn bị. Các cấp bộ Đoàn cần phối hợp với ngành giáo dục, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp công nghệ để đưa hoạt động STEM, robotics vào trường học, câu lạc bộ và thiết chế thanh thiếu nhi, giúp học sinh ở nhiều vùng miền cùng khám phá khoa học. Kết luận rõ ràng: cuộc thi đáng giá nhất khi tinh thần sáng tạo và kỹ năng công nghệ được duy trì sau ngày trao giải, với cơ hội mở rộng cho nhiều học sinh hơn.
