Kỷ lục xuất khẩu là thành quả, chưa phải bảo đảm
Xuất khẩu điều là hoạt động chế biến và bán nhân điều ra thị trường quốc tế, trong đó Việt Nam giữ vai trò trung tâm nhờ quy mô chế biến lớn và mạng lưới khách hàng rộng. Đến tháng 10-2026, ngành đã xuất khẩu hơn 600.000 tấn, đạt kim ngạch hơn 4,2 tỷ USD, tiếp tục giữ vị trí số một thế giới suốt 19 năm và chiếm khoảng 70% lượng nhân điều xuất khẩu toàn cầu. Đây là thành tích đáng kể, nhưng không nên nhìn con số kim ngạch như thước đo duy nhất của sức khỏe ngành. Hạt điều Việt Nam đã có mặt tại 112 quốc gia và vùng lãnh thổ, song quy mô lớn cũng khiến ngành nhạy hơn với biến động đầu vào, logistics và chính sách thương mại. Câu hỏi quan trọng lúc này không chỉ là bán được bao nhiêu, mà là ngành giữ lại được bao nhiêu giá trị sau khi đáp ứng đơn hàng.
Trung Quốc vươn lên, cán cân thị trường đổi chiều
Sự dịch chuyển nổi bật nằm ở vị trí của Trung Quốc: thị trường này đang mua nhiều hơn và đã vượt Mỹ về kim ngạch trong chín tháng đầu năm. Trung Quốc nhập 131.463 tấn hạt điều Việt Nam, trị giá khoảng 964 triệu USD, tăng 20,9% so với cùng kỳ năm trước; mức nhập của Mỹ trong cùng giai đoạn là 782,4 triệu USD. Theo số liệu VINACAS, Trung Quốc và Hoa Kỳ vẫn là hai thị trường nhập khẩu lớn nhất, lần lượt chiếm 21,6% và 15,2% tổng lượng xuất khẩu. Hai số liệu bổ sung cho nhau: Trung Quốc đang dẫn đầu về kim ngạch trong giai đoạn được nêu, còn VINACAS xác nhận vị trí lớn nhất của hai thị trường theo tỷ trọng lượng xuất khẩu. Với ngành điều, thị trường Trung Quốc tạo động lực tăng trưởng đáng kể, nhưng sự tập trung vào vài khách hàng lớn cũng khiến việc đa dạng hóa đầu ra trở nên cần thiết.
Mục tiêu 5 tỷ USD phải đi cùng năng lực chịu đựng
VINACAS đặt mục tiêu xuất khẩu 800.000 tấn nhân điều, hướng tới kim ngạch 5 tỷ USD trong năm 2026. Khoảng cách từ hơn 600.000 tấn hiện tại đến mục tiêu sản lượng đòi hỏi ngành duy trì nhịp giao hàng cao trong những tháng cuối năm; đạt kim ngạch còn tùy thuộc giá bán và nhu cầu tại các thị trường lớn. Vì vậy, mục tiêu tham vọng không thể chỉ dựa vào sức mua của thị trường Trung Quốc và thị trường Mỹ. Thách thức nền tảng là nguồn nguyên liệu: sản lượng điều thô trong nước đáp ứng khoảng 15% nhu cầu chế biến, còn lại phải nhập khẩu. Ngành đồng thời chịu tác động từ thay đổi thuế quan, rào cản thương mại và biến động chi phí sản xuất, vận tải, logistics, tài chính. Khi nguồn cung và chi phí khó kiểm soát, tăng lượng bán chưa chắc đồng nghĩa với cải thiện hiệu quả.
Muốn giữ ngôi đầu, phải bán nhiều giá trị hơn
Lợi thế xuất khẩu hiện tại được xây dựng trên năng lực chế biến và mạng lưới khách hàng rộng, nhưng phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu khiến nền tảng ấy dễ chịu sức ép từ biến động bên ngoài. Bước đi hợp lý không phải chạy theo sản lượng bằng mọi giá, mà là ổn định chuỗi cung ứng, kiểm soát chất lượng và mở rộng chế biến sâu để tăng giá trị của mỗi đơn hàng. Đây cũng là hướng được bàn tại Hội nghị Điều quốc tế Việt Nam lần thứ 15, nơi các đại biểu thảo luận về kết nối chuỗi giá trị, an toàn thực phẩm và phát triển bền vững. Trung Quốc đang trở thành đầu kéo ngày càng quan trọng, còn Mỹ vẫn là một thị trường lớn; cả hai đem lại cơ hội nhưng không thể thay thế năng lực chủ động của doanh nghiệp. Kết luận rõ ràng: mốc 5 tỷ USD có ý nghĩa khi đi kèm biên lợi nhuận tốt hơn và khả năng chống chịu cao hơn, chứ không chỉ là một con số kỷ lục.
