Chủ động định hình thay vì chỉ phản ứng
Bản đồ hợp tác ASEAN là định hướng chung giúp các nước xác định lĩnh vực ưu tiên, phối hợp với đối tác và biến mục tiêu khu vực thành hành động cụ thể vì người dân. Tại Manila chiều 15-11, Thủ tướng Lê Minh Hưng dự phiên họp hẹp Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 do Tổng thống Philippines Ferdinand R. Marcos Jr. chủ trì, đồng thời kêu gọi ASEAN chủ động hơn, tiên phong định hình môi trường chiến lược khu vực để bảo đảm hòa bình, an ninh và phát triển. Đây không nên chỉ là lời kêu gọi đoàn kết quen thuộc. Trong bối cảnh biến động bên ngoài tác động trực tiếp đến năng lượng, lương thực và đời sống, ASEAN cần xác định rõ mình muốn tạo ra kết quả gì, cùng ai và bằng cơ chế nào. Một chiến lược khu vực có trọng tâm sẽ giúp tổ chức này chuyển từ ứng phó từng vụ việc sang chủ động tạo dựng điều kiện ổn định lâu dài.
Lý do cấp thiết đã hiện rõ: xung đột ở Trung Đông ảnh hưởng đến nguồn cung và giá năng lượng, lương thực, gây sức ép lên sản xuất và đời sống người dân. Các lãnh đạo ASEAN nhất trí đa dạng hóa nguồn cung, tăng kết nối năng lượng, sớm triển khai Hiệp định khung ASEAN về an ninh dầu mỏ (APSA) và thúc đẩy Lưới điện ASEAN (APG), nhằm giữ nguồn cung ổn định cho hộ gia đình và doanh nghiệp. Đây là thước đo thiết thực cho hợp tác ASEAN: mức độ thành công không chỉ nằm ở tuyên bố chung, mà còn ở khả năng giảm tổn thương trước khủng hoảng và bảo vệ sinh kế.

Hòa bình cần được xây bằng đối thoại và năng lực ứng phó
Muốn giữ hòa bình ASEAN, đối thoại phải đi cùng những cơ chế đủ sức ngăn bất đồng leo thang. Thủ tướng Lê Minh Hưng đề nghị củng cố lòng tin, xử lý khác biệt bằng đối thoại và phối hợp thúc đẩy với Trung Quốc một Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) hiệu lực, thực chất, phù hợp luật pháp quốc tế, nhất là UNCLOS 1982. Đích đến không dừng ở văn kiện: đó là góp phần xây dựng Biển Đông thành vùng biển hòa bình, ổn định và thịnh vượng. Vì vậy, tiến trình đàm phán cần được thúc đẩy để sớm đạt kết quả, trong khi Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) tiếp tục được thực hiện đầy đủ, hiệu quả.
Với Myanmar, ASEAN cần duy trì và mở rộng hỗ trợ nhân đạo, đồng thời xem xét cách can dự để tạo hiệu quả thực chất hơn; mục tiêu vẫn là tìm giải pháp hòa bình, bền vững do Myanmar làm chủ và dẫn dắt, trên cơ sở Đồng thuận 5 điểm. Song song, chủ động phòng ngừa khủng hoảng đòi hỏi củng cố các cơ chế phản ứng nhanh trước tình huống đe dọa an ninh khu vực. Việt Nam bày tỏ sẵn sàng phối hợp chống tội phạm xuyên quốc gia như lừa đảo trực tuyến, tội phạm mạng và buôn người, đồng thời thúc đẩy quản trị trí tuệ nhân tạo an toàn, có trách nhiệm. Những ưu tiên này cho thấy an ninh không chỉ là vấn đề giữa các nhà nước: nó còn liên quan đến an toàn số, phẩm giá con người và khả năng bảo vệ cộng đồng.
Bản đồ hợp tác phải hướng đến lợi ích cụ thể
Đề xuất xây dựng bản đồ chiến lược hợp tác với các đối tác là điểm then chốt để ASEAN biến vai trò trung tâm thành năng lực kiến tạo. Thủ tướng Lê Minh Hưng nêu các lĩnh vực cần tập trung gồm thương mại, đầu tư, khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo, hạ tầng chiến lược và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; đồng thời đề nghị duy trì quan hệ cân bằng và khuyến khích các nước lớn hành xử có trách nhiệm, đóng góp cho hòa bình, thịnh vượng chung. Một bản đồ như vậy cần giúp ASEAN lựa chọn ưu tiên dựa trên lợi ích thiết thực, thay vì mở rộng hợp tác theo số lượng sáng kiến. Liên kết kinh tế và công nghệ chỉ có giá trị chiến lược khi tạo cơ hội phát triển, nâng sức chống chịu và không làm suy giảm ổn định.
Cùng chiều 15-11, Thủ tướng dự phiên đối thoại lần thứ 15 giữa lãnh đạo ASEAN và đại diện Đại hội đồng liên Nghị viện ASEAN (AIPA). Việc đưa nghị viện vào đối thoại nhấn mạnh một yêu cầu quan trọng: định hướng khu vực cần được kết nối với thực thi và sự đồng thuận trong xã hội. Khi hợp tác với đối tác có ưu tiên rõ, cơ chế theo dõi và mục tiêu gắn với người dân, ASEAN có thể vừa bảo vệ hòa bình, an ninh vừa mở rộng cơ hội phát triển. Ngược lại, nếu bản đồ hợp tác chỉ nằm trên giấy, tổ chức sẽ tiếp tục bị động trước khủng hoảng và sức ép cạnh tranh. Chủ động định hình chiến lược khu vực vì thế không phải tham vọng hình thức, mà là điều kiện để bảo vệ lợi ích chung.
Kết luận: ASEAN nên lấy bản đồ hợp tác làm công cụ sắp xếp ưu tiên, gắn đối thoại và quản lý khủng hoảng với các kết quả người dân có thể cảm nhận. Đó là con đường thuyết phục nhất để lời kêu gọi chủ động định hình môi trường chiến lược trở thành nền tảng cho hòa bình ASEAN, an ninh và thịnh vượng.






