Khoảng trống nhân lực không nằm ở một vị trí
Nhân viên hỗ trợ giáo dục là lực lượng đảm nhiệm các công việc chuyên môn và vận hành ngoài giảng dạy, từ y tế, công nghệ thông tin đến thiết bị, thư viện, văn thư và tư vấn học sinh. Khi những vị trí này khuyết, giáo viên thường phải chia thời gian cho việc vốn cần người có chuyên môn riêng.
Thực trạng thiếu nhân sự trường học được ghi nhận ở nhiều cơ sở, nhưng mức thiếu khác nhau. Trường Tiểu học Lê Hồng Phong có 40 lớp, 1.352 học sinh và 74 cán bộ, giáo viên, song còn thiếu năm vị trí: văn thư, hỗ trợ giáo dục người khuyết tật, y tế, tư vấn học sinh và ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số. Ở trường khác, danh sách khuyết còn có thiết bị, thí nghiệm, giáo vụ, thư viện, quản trị công sở và thủ quỹ.
Đây không phải những đầu việc có thể gộp tùy tiện vào lịch dạy. Thiết bị và thí nghiệm cần được chuẩn bị để giờ học diễn ra đúng kế hoạch; công nghệ thông tin duy trì các hệ thống số; còn tư vấn, hỗ trợ học sinh đòi hỏi thời gian và kỹ năng chuyên biệt. Thiếu người ở các mắt xích này khiến hoạt động trường học phụ thuộc nhiều hơn vào sự xoay xở của giáo viên.
Giáo viên kiêm nhiệm trả giá bằng thời gian chuyên môn
Khi thiếu nhân viên, một số trường phân công giáo viên kiêm nhiệm các việc như văn thư, thư viện, thiết bị thí nghiệm, y tế hay tư vấn học sinh. Cách làm này giúp lấp chỗ trống trước mắt, nhưng không thể thay thế năng lực của người được đào tạo đúng chuyên ngành. Lãnh đạo một trường tiểu học cho biết giáo viên làm thêm việc ngoài giảng dạy thường không có chuyên môn cho nhiệm vụ được giao, nên hiệu quả công việc khó bảo đảm.
Hệ quả không chỉ là lịch làm việc dày hơn. Thời gian dành cho soạn bài, đổi mới phương pháp và theo sát từng học sinh bị thu hẹp. Tại Trường Tiểu học Chu Văn An, năm học 2026–2027 trường tổ chức dạy hai buổi mỗi ngày với 50 lớp và 2.208 học sinh; dù ban giám hiệu chủ trương không đẩy việc hành chính hay y tế sang giáo viên đứng lớp, khi thiếu nhân viên công nghệ thông tin, thầy cô vẫn có lúc phải tự mày mò xử lý phần mềm và học bạ số.
Đó là phần việc khó nhìn thấy trong thống kê tiết dạy nhưng có tác động trực tiếp đến chất lượng chuẩn bị bài. Giáo viên bị ngắt quãng để xử lý sự cố kỹ thuật hoặc đầu việc hành chính sẽ khó dành trọn sự tập trung cho lớp học. Gọi đó là linh hoạt không nên trở thành lý do để duy trì thiếu hụt kéo dài.
Y tế học đường và công nghệ không thể chỉ trông vào kiêm nhiệm
Khoảng trống y tế học đường bộc lộ rõ nhất khi học sinh cần được sơ cứu hoặc theo dõi sức khỏe. Tại Trường Tiểu học Nguyễn Tri Phương, nhân viên y tế được chuyển sang trạm y tế phường theo chủ trương chuyển giao nhiệm vụ; hiện trường phân công một người kiêm nhiệm trực công tác y tế và phối hợp với trạm y tế cùng bệnh viện gần trường khi cần. Đây là phương án phối hợp cần thiết, nhưng không tương đương với nhân viên y tế chuyên trách túc trực.
Ban giám hiệu trường này lưu ý công việc y tế có chuyên môn riêng, khối lượng còn gồm cập nhật dữ liệu khám sức khỏe lên cổng thông tin. Trường đề nghị sớm bổ sung nhân viên y tế để bảo đảm nhiệm vụ được thực hiện bởi người có nghiệp vụ. Với công nghệ thông tin, vấn đề cũng vượt khỏi chuyện sửa máy: hệ thống học bạ số, bảo mật dữ liệu và hỗ trợ ứng dụng công nghệ đều cần đầu mối chuyên trách. Để giáo viên tự xử lý những việc ấy vừa gây phân tán thời gian, vừa làm tăng rủi ro khi sự cố đòi hỏi kỹ năng chuyên sâu.
Nguyên nhân tuyển và giữ nhân viên cũng cần được nhìn thẳng: thu nhập, chế độ đãi ngộ thấp, chưa tương xứng áp lực công việc nên khó thu hút người giỏi. Vì vậy, chỉ giao thêm nhiệm vụ cho người đang có mặt sẽ không giải quyết tận gốc bài toán.
Kiến nghị cần đi từ biên chế đến đãi ngộ
Các hiệu trưởng đề nghị bổ sung nhân lực theo nhu cầu thực tế, nhất là những vị trí có chuyên môn đặc thù như y tế và công nghệ thông tin. Phó hiệu trưởng Trường Tiểu học Chu Văn An kiến nghị khi giao chỉ tiêu biên chế cần cân đối giữa giáo viên đứng lớp và nhân viên để tránh thừa thiếu cục bộ; đồng thời điều chỉnh lương, phụ cấp để nhân viên có thể yên tâm công tác. Đây là hướng xử lý hợp lý hơn việc mặc định giáo viên có thể kiêm thêm mọi đầu việc.
Trong thời gian chờ bổ sung người, một số giải pháp có thể giảm áp lực: phối hợp thường xuyên với trạm y tế, tổ chức nhóm hỗ trợ chuyển đổi số nội bộ và cắt giảm hồ sơ giấy. Tuy nhiên, các biện pháp tạm thời chỉ nên là cầu nối, không phải phương án thay thế lâu dài cho vị trí chuyên trách.
Trường Tiểu học Nguyễn Tri Phương cho biết sẽ đối chiếu định mức sau khi Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành thông tư chính thức, rồi báo cáo chính quyền địa phương và cơ quan giáo dục để bảo đảm số lượng người làm việc theo yêu cầu. Bước tiếp theo cần là biến rà soát ấy thành kế hoạch tuyển dụng và phân bổ nhân lực cụ thể. Muốn giáo viên tập trung dạy học, trường phổ thông phải có đủ người làm những công việc cần chuyên môn khác.
