Đàm phán trở lại giữa lúc chiến trường giằng co
Đàm phán Nga Ukraine là tiến trình thương lượng giữa Moscow và Kiev, với Washington làm trung gian, nhằm giảm leo thang, xử lý các vấn đề an ninh và tìm lối thoát chính trị cho cuộc chiến. Đây là tín hiệu ngoại giao đáng chú ý, nhưng chưa phải dấu hiệu cho thấy thỏa thuận đã ở gần. Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff thông báo Washington sẽ làm trung gian cho đàm phán cấp chuyên viên Nga–Ukraine tại Abu Dhabi ngày 10–11/11, hướng tới nỗ lực chấm dứt xung đột. Sau nhiều tháng đình trệ, việc ba bên cùng phát tín hiệu nối lại đối thoại tạo ra cơ hội mà chiến trường chưa thể đem lại. Tuy vậy, kỳ vọng cần được giữ ở mức thực tế: các cuộc gặp trước đây chưa hóa giải những bất đồng cốt lõi, còn cuộc họp sắp tới mới tập trung vào việc mở đường cho các bước tiếp theo.
Bối cảnh khiến ngoại giao trở nên cấp thiết là thế bế tắc tiêu hao. Tuyến đầu ít thay đổi mang tính chiến lược trong thời gian dài, trong khi các đợt tiến quân chậm và phản công vấp phải hệ thống phòng thủ kiên cố. Nga hiện kiểm soát khoảng 20% lãnh thổ Ukraine. Con số ấy phản ánh lợi thế thực địa đáng kể của Moscow, nhưng không đồng nghĩa Nga có thể giành chiến thắng quân sự tuyệt đối. Khi không bên nào đủ sức áp đặt kết cục nhanh chóng, chi phí nhân lực và nguồn lực tiếp tục tăng; đồng thời, mỗi bên có lý do để thử tìm một thỏa thuận có lợi hơn việc kéo dài chiến tranh.
Lãnh thổ và bảo đảm an ninh là hai nút thắt
Trở ngại lớn nhất không nằm ở việc các bên có chịu ngồi vào bàn hay không, mà ở điều kiện họ muốn mang về. Moscow yêu cầu Ukraine rút quân khỏi bốn tỉnh mà Nga tuyên bố sáp nhập, chấp nhận trung lập vĩnh viễn và thu hẹp quy mô quân đội. Kiev thì đặt trọng tâm vào chủ quyền, bảo đảm an ninh quốc tế và quyền tự quyết về tương lai châu Âu; việc hợp pháp hóa mất lãnh thổ là lằn ranh đỏ của Ukraine. Khoảng cách này khiến mọi công thức ngừng bắn đều có nguy cơ chỉ đóng băng xung đột, thay vì giải quyết nguyên nhân. Nếu một bên xem nhượng bộ là đe dọa an ninh lâu dài, thỏa thuận sẽ khó đứng vững ngay cả khi tiếng súng tạm ngừng.
Vì thế, bảo đảm an ninh không thể chỉ là lời hứa chung chung. Witkoff cho biết chương trình nghị sự tại Abu Dhabi sẽ gồm thỏa thuận an ninh sau xung đột, biện pháp giảm căng thẳng, vấn đề nhân đạo và các bước hướng tới hòa bình. Trước cuộc gặp, Mỹ cũng dự kiến trao đổi với các đối tác châu Âu và NATO về cơ chế bảo vệ Ukraine và cấu trúc an ninh sau chiến tranh. Đây là phần then chốt: Kiev cần biết điều gì sẽ ngăn một cuộc tấn công mới, còn Moscow muốn biết trật tự an ninh nào sẽ hình thành sau thỏa thuận. Nếu các bên không làm rõ cơ chế thực thi, cam kết bảo đảm an ninh có thể trở thành một câu chữ dễ bị tranh cãi hơn là nền móng cho hòa bình.
Áp lực chiến trường vừa thúc đẩy vừa giới hạn ngoại giao
Thế bế tắc tạo sức ép, nhưng không tự động đưa các bên đến thỏa hiệp. Nga vẫn có ưu thế về khả năng duy trì chiến tranh và đang kiểm soát phần lãnh thổ đáng kể; Ukraine thì tiếp tục kháng cự, trong khi chiến tuyến khó tạo ra bước ngoặt nhanh. Cuộc chiến tiêu hao đặt cả hai bên trước nguy cơ tổn thất nguồn lực ngày càng lớn. Điều đó có thể khiến họ muốn thử một lối đi ngoại giao, nhưng cũng làm mỗi bên tin rằng thời gian hoặc tình hình thực địa có thể cải thiện vị thế thương lượng của mình. Bởi vậy, Mỹ trung gian hòa đàm có thể giúp duy trì kênh liên lạc và tìm thỏa hiệp từng phần, chứ không thể thay thế quyết định chính trị của Moscow và Kiev.
Những bước đi nhân đạo cho thấy đối thoại có thể tạo kết quả thiết thực trước khi đạt được hòa bình toàn diện. Một lệnh ngừng bắn cục bộ tại Oleshky, được thúc đẩy qua các kênh ngoại giao, cho phép lập hành lang để rà phá bom mìn, đưa lương thực vào và sơ tán người dân mắc kẹt gần chiến tuyến. Với thường dân, những hành lang như vậy có ý nghĩa trực tiếp hơn mọi tuyên bố về một thỏa thuận lớn. Tuy nhiên, ngừng bắn cục bộ không giải quyết tranh chấp chủ quyền hay cấu trúc an ninh. Giá trị của nó nằm ở khả năng tạo lòng tin tối thiểu, chứng minh rằng các cam kết có thể được thực hiện, rồi mở rộng từng bước sang những vấn đề khó hơn.
Abu Dhabi là phép thử, chưa phải điểm kết
Cuộc gặp ngày 10–11/11 nên được xem là phép thử về khả năng khôi phục đối thoại có tổ chức, không phải dấu mốc chắc chắn chấm dứt chiến sự. Sau các cuộc tiếp xúc tại Oslo và St. Petersburg, Witkoff nói những thảo luận mang tính xây dựng sẽ được tiếp nối bằng đàm phán ba bên cấp chuyên viên. Tín hiệu từ Nga về việc sẵn sàng nối lại đàm phán và tuyên bố trước đó của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky về khả năng họp trong nửa đầu tháng 11 cho thấy cánh cửa chưa đóng. Dù vậy, tuyên bố sẵn sàng đàm phán không đồng nghĩa các bên đã thống nhất về lãnh thổ hay điều kiện an ninh.
Triển vọng chấm dứt chiến sự vì thế phụ thuộc vào việc các bên có thể tách những bước giảm đau trước mắt khỏi các quyết định chính trị cuối cùng hay không. Abu Dhabi có thể mở đầu bằng giảm leo thang, trao đổi nhân đạo và thảo luận nguyên tắc về bảo đảm an ninh; những nội dung ấy đáng giá, nhưng không thể che lấp bất đồng về đất đai và chủ quyền. Một thỏa thuận bền vững đòi hỏi cam kết đủ cụ thể để Ukraine không lo bị bỏ lại trước nguy cơ tái diễn chiến tranh, đồng thời phải có cơ chế mà Nga chấp nhận tham gia. Nếu các bên chỉ lặp lại điều kiện tối đa, đàm phán sẽ kéo dài mà không thay đổi thực tế. Nếu họ tìm được bước đi có thể kiểm chứng, kênh ngoại giao có cơ hội biến thế bế tắc thành tiến trình.
