Từ kho tàng dân tộc đến chiến lược quốc gia về y học cổ truyền
Y học cổ truyền Việt Nam là hệ thống tri thức y dược bản địa hình thành qua nhiều thế hệ, kết hợp dược liệu, liệu pháp không dùng thuốc và kinh nghiệm dân gian, nay được đặt vào khuôn khổ chiến lược phát triển y tế quốc gia với mục tiêu vừa bảo tồn di sản văn hóa, vừa đáp ứng yêu cầu chăm sóc sức khỏe hiện đại. Ngày 13/10/2026, Quyết định số 1976/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược quốc gia phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, khẳng định đây là nhiệm vụ chiến lược, thường xuyên, lâu dài. Điểm đáng chú ý là chiến lược không xem y học cổ truyền như “phần phụ” mà đặt mục tiêu xây dựng nó thành một bộ phận quan trọng của hệ thống y tế, kết hợp hài hòa với y học hiện đại để chăm sóc sức khỏe toàn diện theo vòng đời con người. Đây là bước chuyển tư duy mạnh mẽ: từ chữa bệnh đơn lẻ sang quản lý sức khỏe liên tục, từ phòng ngừa, điều trị đến phục hồi chức năng.
Quy hoạch hệ thống và những con số cho thấy tham vọng hiện đại hóa y học
Chiến lược phát triển y học cổ truyền không dừng ở khẩu hiệu mà được cụ thể hóa bằng các chỉ tiêu quy hoạch hạ tầng và dịch vụ rất rõ ràng. Theo định hướng đến năm 2030, 100% tỉnh, thành phố phải có bệnh viện y học cổ truyền, trong đó 70% bệnh viện y học cổ truyền cấp tỉnh đạt quy mô tối thiểu 300 giường để bảo đảm năng lực khám, chữa bệnh chuyên sâu. Đồng thời, 100% bệnh viện lão khoa và khoa lão của bệnh viện đa khoa cấp tỉnh phải tích hợp y học cổ truyền trong chăm sóc, phục hồi chức năng người cao tuổi. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Tỷ lệ khám bệnh, chữa bệnh y học cổ truyền, kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại đạt tối thiểu 10% ở cấp chuyên sâu, 20% ở cấp cơ bản và 30% ở cấp ban đầu”. Ở tuyến cơ sở, mục tiêu 100% trạm y tế xã đủ năng lực cung ứng dịch vụ y học cổ truyền, 90% có cán bộ được đào tạo và 20% có bác sĩ y học cổ truyền vào năm 2030 cho thấy định hướng đưa y học cổ truyền đến gần đời sống thường ngày của người dân.
Đòn bẩy công nghệ số và nền tảng pháp lý vững chắc
Nếu trước đây y học cổ truyền thường bị xem là “kinh nghiệm” khó chuẩn hóa, thì chiến lược mới đặt khoa học, công nghệ hiện đại và chuyển đổi số vào vị trí đòn bẩy để hiện đại hóa y học. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số y học, xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về y học cổ truyền, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công nghệ phân tích hiện đại trong nghiên cứu y dược cổ truyền cho thấy quyết tâm biến tri thức bản địa thành dữ liệu khoa học có thể kiểm chứng. Song song, chiến lược yêu cầu rà soát, sửa đổi và hoàn thiện pháp luật về y học cổ truyền, trong đó có mục tiêu xây dựng Luật Y học cổ truyền, phấn đấu trình Quốc hội vào cuối năm 2028. Cùng với việc tăng chi trả từ Quỹ bảo hiểm y tế cho khám, chữa bệnh y học cổ truyền tối thiểu gấp 2 lần so với năm 2025, khuôn khổ pháp lý và tài chính mới sẽ quyết định y học cổ truyền có bước ra khỏi “vùng bên lề” để trở thành lựa chọn chính thức trong chiến lược phát triển y tế hay không.
Dược liệu, bảo tồn tri thức và tác động đến người dân
Một điểm mạnh của y học cổ truyền là kho tàng dược liệu phong phú, nhưng nếu không có chiến lược công nghiệp hóa, nguồn lực này dễ bị khai thác manh mún và mai một. Chiến lược quốc gia yêu cầu điều tra, đánh giá, thu thập, bảo tồn nguồn gen, giống dược liệu quý, đặc hữu; xây dựng hệ thống bảo tồn tại khu bảo tồn, vườn quốc gia, cơ sở nghiên cứu và các vùng sinh thái đặc thù, gắn với phát triển vùng trồng đạt chuẩn GACP, truy xuất nguồn gốc và chế biến sâu. Điều này không chỉ bảo đảm an ninh dược liệu mà còn mở đường để công nghiệp dược liệu trở thành ngành kinh tế chiến lược. Về phía người dân, việc củng cố trạm y tế xã đủ điều kiện cung ứng dịch vụ y học cổ truyền, cùng mạng lưới bác sĩ chuyên trách, giúp người bệnh tiếp cận các liệu pháp y học cổ truyền ngay tại cộng đồng, thay vì phải lên tuyến trên. Khi chi phí khám chữa bệnh y học cổ truyền được bảo hiểm y tế chi trả nhiều hơn, lựa chọn điều trị bằng thuốc cổ truyền và phương pháp không dùng thuốc sẽ trở nên thực tế hơn với đa số gia đình.
Tầm nhìn hội nhập quốc tế y tế và thách thức phía trước
Chiến lược đặt tầm nhìn đến năm 2045, y học cổ truyền Việt Nam phát triển toàn diện, hiện đại, hội nhập quốc tế, đậm đà bản sắc dân tộc, tiên tiến trong khu vực và trên thế giới. Điều này chỉ khả thi nếu Việt Nam chủ động tham gia mạng lưới hội nhập quốc tế y tế, tăng cường hợp tác trong đào tạo, tiếp thu chương trình tiên tiến của các quốc gia có nền y học cổ truyền phát triển, xây dựng chuẩn năng lực nghề nghiệp tiệm cận chuẩn khu vực và quốc tế. Tuy nhiên, con đường từ di sản đến khoa học không dễ: cần chứng minh an toàn, hiệu quả của thuốc cổ truyền và các phương pháp chữa bệnh không dùng thuốc bằng nghiên cứu lâm sàng nghiêm ngặt, ứng dụng công nghệ sinh học, công nghệ gen, công nghệ nano và hệ thống thử nghiệm chuẩn hóa. Các bộ, ngành, địa phương phải hoàn thành kế hoạch triển khai trong năm 2026, nếu không, tham vọng hiện đại hóa y học cổ truyền giai đoạn 2026–2045 sẽ khó đạt. Kết nối di sản với công nghệ, nếu làm đến nơi đến chốn, có thể biến y học cổ truyền Việt Nam thành một trụ cột khoa học – kinh tế – văn hóa trong chiến lược phát triển y tế và hội nhập quốc tế y tế.
