Giữ học sinh đến lớp là công việc quanh năm
Giữ học sinh vùng cao tiếp tục đến trường là nỗ lực phối hợp giữa giáo viên, gia đình và chính quyền nhằm phát hiện sớm nguy cơ nghỉ học, gỡ những trở ngại cụ thể và duy trì việc học lâu dài. Đầu năm học hay sau kỳ nghỉ, việc vận động học sinh không thể dừng ở lời nhắc: có em chưa thể quay lại vì thiếu người đưa đón, có em rời lớp để theo người thân đi làm. Sau những ngày mưa liên tục, đầu tuần, Vi Thị Dịu, học sinh lớp 9 Trường PT DTBT THCS Châu Cam, vẫn chưa trở lại trường; thầy chủ nhiệm Trần Viết Nam tiếp tục tìm cách liên lạc với gia đình em. Câu chuyện cho thấy nghỉ học không đồng nghĩa với hết muốn học. Nếu nhà trường chỉ ghi nhận vắng mặt mà không tìm nguyên nhân, học sinh có nguy cơ bị bỏ lại phía sau.
Dịu ham học nhưng mất bố, mẹ sức khỏe yếu, gia đình không có phương tiện đi lại; đoạn đường từ trường vào bản Bu Nà khoảng 20 km, trơn trượt và có thể sạt lở khi mưa. Trước đây, thầy cô từng góp tiền hỗ trợ xe ôm cho em. Khi người bạn cùng bản có xe đạp điện đi làm xa, việc đến lớp của Dịu và em trai càng khó khăn. Với em, lời khuyên quay lại trường chỉ có tác dụng khi đi kèm một phương án đi lại khả thi.
Từ đến từng nhà đến tìm cách gỡ từng nút thắt
Thầy Nam đã nhiều lần vào bản gặp gia đình Dịu; sau một đợt nghỉ kéo dài, thầy cô lại đến trò chuyện, vận động em trở lại lớp. Nhà trường còn liên hệ giáo viên tiểu học và bộ đội biên phòng tại địa bàn để hỗ trợ đưa đón hai chị em. Đây là cách làm đáng chú ý: thay vì quy trách nhiệm cho học sinh, người lớn xác định trở ngại rồi tìm người cùng tháo gỡ.
Đầu tháng 10, tại Trường PT DTBT THCS Yên Na, 13 học sinh Khơ Mú ở bản Xốp Pu cùng nghỉ học dù đã đến trường sau ngày khai giảng. Ban vận động xã vượt hơn 10 km đến từng gia đình để hỏi thăm và thuyết phục các em quay lại. Sau hơn một tuần, chỉ còn Khăm Văn Mần chưa trở lại vì theo người nhà vào Đà Nẵng đào vàng; công an xã tiếp tục liên lạc với em. Sự kiên trì này cần thiết, nhưng cũng cho thấy vận động chỉ mở được cánh cửa: muốn học sinh ở lại, phải có hỗ trợ tiếp diễn sau khi các em trở về.
Theo hiệu trưởng Nguyễn Văn Thọ, trường mỗi năm có 4–5 học sinh bỏ học giữa chừng, thường vì không muốn đi học hoặc muốn đi làm. Nhà trường đưa học sinh có nguy cơ vào diện theo dõi đặc biệt để sớm nhận ra khó khăn. Cách tiếp cận ấy hiệu quả hơn những đợt vận động rầm rộ nhưng ngắn hạn, bởi hoàn cảnh gia đình, tâm lý chán học và áp lực kiếm sống không biến mất sau một buổi trò chuyện.
Bán trú, chăm sóc và dạy học phù hợp
Ở nhiều địa bàn, giữ trẻ đến trường còn có nghĩa là chăm lo bữa ăn, giấc ngủ và cảm giác an toàn khi xa nhà. Trường PT DTBT THCS Canh Liên có 143 học sinh trong năm học 2026–2027, toàn bộ là học sinh dân tộc thiểu số; với nhiều em lớp 6, lớp 7, nỗi nhớ nhà khiến việc thích nghi không dễ dàng. Giáo viên vừa dạy vừa chăm sóc sinh hoạt, còn nhà trường phối hợp chính quyền đến từng gia đình vận động học sinh đi học. Mô hình bán trú vì thế không phải tiện ích phụ: đó là một phần của điều kiện học tập.
Tại điểm trường Canh Giao, hai giáo viên phụ trách lớp ghép có 22 học sinh Chăm H’roi và Ba Na. Rào cản tiếng Việt khiến các em khó tiếp thu bài, nên thầy cô giải thích bằng tiếng mẹ đẻ đồng thời hướng dẫn tiếng Việt phổ thông để học sinh từng bước hiểu bài. Cách dạy song ngữ không thay thế chương trình học; nó giúp trẻ có điểm tựa để tham gia vào lớp học. Ở một trường có hơn 500 học sinh, hơn hai phần ba học bán trú, môi trường tập trung còn giúp các em rèn ngôn ngữ, kỹ năng giao tiếp và nếp sinh hoạt.
Những giải pháp này đòi hỏi giáo viên hiện diện vượt ra ngoài giờ lên lớp. Ở Lưu Kiền, cô Kha Thị Pùm hỗ trợ học sinh bán trú, trực buổi trưa, buổi chiều và buổi tối, hướng dẫn các em tự học từ 19 giờ đến 21 giờ; nhiều phụ huynh đi làm xa nên việc chăm sóc phần lớn do nhà trường đảm nhận. Sự tận tụy có giá trị, nhưng không thể trở thành lý do để xem nhẹ nhân lực và điều kiện sinh hoạt mà trường học cần có.
Muốn giữ sĩ số, phải khắc phục cả trở ngại lâu dài
Giáo dục miền núi chịu tác động đồng thời của đường sá khó đi, hạ tầng thiếu thốn, rào cản ngôn ngữ và hoàn cảnh gia đình. Có học sinh sống với ông bà già yếu sau khi cha mẹ ly hôn; có em chán học, bị bạn bè rủ rê hoặc muốn đi làm sớm. Khi cha mẹ đi làm xa, một chuyến đến trường hay nỗi nhớ nhà cũng có thể trở thành lý do nghỉ học. Vì thế, cùng một lời kêu gọi không thể giải quyết mọi trường hợp.
Nhà trường và địa phương cần duy trì việc nắm bắt hoàn cảnh, phối hợp đưa đón, tổ chức bán trú và hỗ trợ học sinh hòa nhập ngôn ngữ, đồng thời cải thiện điều kiện cơ sở vật chất. Tại các xã miền núi Gia Lai, thiếu hạ tầng và rào cản tiếng Việt vẫn là thách thức khi năm học mới bắt đầu; địa phương mong sớm được phân bổ kinh phí để triển khai các công trình phục vụ trường học trong năm học 2026–2027 và những năm tiếp theo. Nếu thiếu nơi ở, phương tiện và điều kiện dạy học phù hợp, gánh nặng giữ học trò sẽ tiếp tục dồn lên vai giáo viên.
Thầy cô băng rừng đến nhà học sinh là hình ảnh đáng trân trọng, nhưng không nên là giải pháp duy nhất. Muốn giảm học sinh bỏ học, cần biến sự tận tâm thành một mạng lưới hỗ trợ thường xuyên: phát hiện sớm, lắng nghe đúng nguyên nhân và đưa ra trợ giúp thiết thực. Giữ một em ở lại trường không chỉ là giữ sĩ số; đó là bảo vệ cơ hội để em học tập và tự quyết định tương lai của mình.
