Mô hình chất lượng cao cần được đo bằng quyền lợi thực chất
Trường chất lượng cao là cơ sở giáo dục được đánh giá đồng thời về đội ngũ, quản trị, tổ chức dạy học, kết quả giáo dục và sự phát triển toàn diện của người học. TP.HCM đang lấy ý kiến dự thảo tiêu chí cho mô hình này, cùng các cơ sở liên kết giáo dục và trường tiên tiến, hiện đại. Điểm đáng chú ý là đề xuất không xem ngoại ngữ như một môn học riêng lẻ, mà đặt năng lực sử dụng tiếng Anh vào chuẩn đầu ra của cả giáo viên lẫn học sinh. Hướng đi ấy có thể tạo môi trường học tập giàu cơ hội hơn, nhưng danh xưng “chất lượng cao” chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng chất lượng giảng dạy ổn định và quyền lợi tiếp cận công bằng. Vì vậy, tiêu chí cần được hiểu như cam kết có thể kiểm chứng, không phải nhãn hiệu để mặc nhiên biện minh cho mọi khác biệt giữa các trường.
Chuẩn tiếng Anh cao hơn, nhưng cần gắn với năng lực dạy học
Dự thảo đặt yêu cầu tiếng Anh đáng kể ở bậc trung học: toàn bộ giáo viên THCS và THPT dự kiến có thể giao tiếp bằng tiếng Anh, trong đó ít nhất 30% đạt trình độ B2; tỷ lệ giáo viên có bằng sau đại học lần lượt phải đạt ít nhất 85% ở THCS và 60% ở THPT. Với học sinh, chuẩn dự kiến là B1 ở THCS và B2 ở THPT, đồng thời một nửa có chứng chỉ quốc tế. Đây là mục tiêu cao, nhưng chứng chỉ không nên trở thành thước đo duy nhất. Thành công của mô hình phụ thuộc vào việc giáo viên có thể đưa ngoại ngữ vào hoạt động học tập thực tế, thay vì chỉ đáp ứng điều kiện trên hồ sơ. Ở mầm non, trẻ được làm quen tiếng Anh tích hợp qua môi trường giao tiếp; cách tiếp cận này hợp lý hơn việc biến ngoại ngữ thành áp lực thành tích từ sớm.
Điều kiện học tập phải tương xứng với tiêu chuẩn đầu ra
Chuẩn cao chỉ thuyết phục khi học sinh có đủ thời gian, không gian và hoạt động để đạt chuẩn. Theo dự thảo, lớp THCS và THPT dự kiến có 30 học sinh, học hai buổi mỗi ngày; toàn bộ học sinh ở hai cấp được phổ cập bơi an toàn và phòng chống đuối nước. Tiểu học dự kiến tối đa 35 học sinh mỗi lớp, có phòng riêng cho Âm nhạc, Mỹ thuật, Ngoại ngữ và Tin học; ít nhất 80% học sinh được học bơi an toàn. Trường tiểu học và trung học phải đạt chuẩn quốc gia mức độ 1 trở lên, còn mô hình mầm non chất lượng cao áp dụng tại trường đạt mức độ 2 trở lên. Những điều kiện này cho thấy mô hình trường học không thể chỉ tập trung vào ngoại ngữ: sĩ số, cơ sở vật chất và giáo dục kỹ năng an toàn cũng là phần cốt lõi của chất lượng.
Dịch vụ giáo dục phải tự nguyện và minh bạch
Nguyên tắc tự nguyện là ranh giới quan trọng nhất để dịch vụ bổ trợ không biến thành khoản bắt buộc trên thực tế. Dự thảo nêu việc theo học phải tự nguyện và đáp ứng điều kiện tuyển sinh; nhà trường không được dùng việc tham gia dịch vụ ngoài nội dung bắt buộc làm điều kiện tuyển sinh, xếp lớp hoặc hưởng quyền lợi giáo dục khác. Trước khi cung cấp dịch vụ giáo dục, trường phải công khai nội dung, thời lượng, người dạy, cơ sở vật chất, chất lượng cam kết và mức thu; đồng thời có cơ chế tiếp nhận phản ánh và bảo vệ học sinh nếu dịch vụ thay đổi hoặc dừng. Đây không phải chi tiết thủ tục: công khai giúp phụ huynh cân nhắc, còn quyền từ chối giúp bảo đảm cơ hội học tập không phụ thuộc vào việc đăng ký dịch vụ thêm. Theo quy trình đề xuất, trường lập đề án, được đánh giá hằng năm, sau đó thẩm định trước khi trình UBND TP.HCM công nhận; quyết định dự kiến có hiệu lực 5 năm.
Kết luận: tiêu chuẩn cao phải đi cùng trách nhiệm giải trình
Đề xuất có tham vọng đáng ghi nhận: nâng năng lực ngoại ngữ, cải thiện điều kiện học tập và đặt ra quy tắc rõ hơn cho các dịch vụ ngoài chương trình bắt buộc. Nhưng chuẩn B1–B2 và cơ sở vật chất tốt chỉ tạo nên giá trị khi được triển khai đồng đều, đánh giá minh bạch và không làm suy giảm quyền lựa chọn của gia đình. TP.HCM nên xem việc công nhận trường là cam kết có thời hạn, đi kèm giám sát thực chất, chứ không phải phần thưởng cố định. Với phụ huynh, điều cần theo dõi không chỉ là trường đạt tiêu chí nào, mà còn là trường chứng minh chất lượng ra sao và bảo đảm tính tự nguyện như thế nào.
