Bánh truyền thống đang biến mất khỏi phố thị – và đó là mất mát văn hoá
Bánh chưng truyền thống, bánh da lợn Việt, bánh khoai mì và nhiều loại bánh dân dã khác là những món ăn gắn với ký ức làng quê, phiên chợ, gian bếp gia đình, nhưng đang dần biến mất khỏi đời sống đô thị khi thế hệ nghệ nhân thưa vắng và thói quen tiêu dùng thay đổi. Đây không chỉ là câu chuyện ẩm thực truyền thống mà là nguy cơ mất đi một phần bản sắc, ký ức tập thể và kỹ năng lao động của cả cộng đồng. Ở các thành phố lớn, những khay bánh ngoại nhập, bánh công nghiệp nhiều màu sắc chiếm trọn quầy kệ. Trong khi đó, từ bánh gói miền Tây, bánh khoai mì đến bánh da lợn, các món bánh dân dã đang "dần vắng bóng trong đời sống đô thị, thậm chí đứng trước nguy cơ thất truyền công thức". Vấn đề không phải bánh xưa kém hấp dẫn, mà là chúng bị đẩy ra ngoài nhịp sống hiện đại, ít được sản xuất, ít điểm bán, ít người kế nghiệp. Nếu coi ẩm thực chỉ là chuyện ăn no, chúng ta sẽ chấp nhận sự biến mất ấy; nhưng nếu coi đó là ký ức và căn cước, sự thờ ơ hôm nay sẽ là hối tiếc ngày mai.
Đinh Xá: làng bánh chưng chống lại sự lãng quên bằng lao động và ký ức
Trong bức tranh phố thị lạnh dần với bánh truyền thống, làng Đinh Xá ở Hà Nội là một ngoại lệ đáng để thành phố học hỏi. Nghề gói bánh chưng ở đây được hình thành từ xa xưa, gắn với công lao Đức thánh Đông Hải Đại Vương Đoàn Thượng, người vận động dân khai khẩn ruộng đất, trồng lúa nếp thơm dẻo để làm bánh chưng dâng thần thánh và tổ tiên. Mỗi chiếc bánh chưng xanh là sự kết tinh của kinh nghiệm, sự khéo léo và công sức lao động cần mẫn của người dân làng nghề. Thôn Phú Cường hiện có hàng chục hộ gia đình duy trì nghề gói bánh chưng truyền thống, coi đó là nguồn thu nhập chính. Vào ngày rằm, mùng 1, một hộ có thể gói khoảng 150–200 chiếc bánh chưng, mỗi bánh nặng khoảng 1,2kg, giá bán 50 nghìn đồng, chưa kể dịp cao điểm Tết khi mỗi nhà dùng tới 50–70kg gạo nếp mỗi ngày. Câu chuyện ở Đinh Xá cho thấy: nghề gói bánh không chỉ sống nhờ hoài niệm, mà sống được nhờ trở thành sinh kế, nhờ cộng đồng coi ẩm thực truyền thống là kinh tế chứ không phải thú chơi.
Khi làng nghề lên mạng: giới trẻ và nền tảng số thành cầu nối mới
Nếu thế hệ trước tiếp cận bánh truyền thống qua gia đình, chợ quê, gánh hàng rong, thì Gen Z lại khám phá ẩm thực qua mạng xã hội, video ngắn, cộng đồng trực tuyến và các trải nghiệm thực tế. Bỏ qua kênh này đồng nghĩa bỏ qua cả một thế hệ. Nhận ra điều đó, nhiều làng nghề đã chủ động bước lên không gian số. Tại Đinh Xá, các tổ chức đoàn thể phối hợp hỗ trợ người dân giới thiệu sản phẩm trên mạng xã hội, tổ chức phiên livestream bán hàng, đưa bánh chưng truyền thống đến với khách hàng gần xa. Ở góc độ doanh nghiệp, một tọa đàm "Nuôi dưỡng tình yêu bánh Việt cho giới trẻ" được tổ chức tại TP.HCM đã chỉ ra rằng muốn chạm tới người trẻ, phải làm cho việc làm bánh trở nên dễ tiếp cận, ít cực nhọc hơn mà vẫn giữ được sự tinh tế. Việc chia sẻ công thức, bí quyết chế biến trên nền tảng số mở rộng cơ hội kế nghiệp: khi kiến thức không còn bó hẹp trong vài gia đình hay nghệ nhân, thế hệ trẻ có thể học, thử, sai và tiếp tục giữ gìn công thức bánh.
Omeli: bằng chứng rằng bánh truyền thống có thể đi từ xe đạp đến thương hiệu quốc gia
Một lý do khiến nhiều người bi quan về tương lai bánh truyền thống là niềm tin rằng sản phẩm dân dã không thể cạnh tranh trên thị trường hiện đại. Hành trình của bà Phan Thị Châm và thương hiệu Omeli là câu trả lời ngược lại. Từ những mẻ bánh thủ công và những chuyến hàng chở bằng chiếc xe đạp Phượng Hoàng đến các khu vực lân cận, bà gây dựng Công ty Cổ phần Quốc tế Bảo Hưng. Sau nhiều năm cơ giới hoá, doanh nghiệp hiện vận hành hai nhà máy với tổng diện tích khoảng 110.000m², 25 dây chuyền sản xuất và tổng sản lượng trên 10.000 tấn mỗi năm. Năm 2019, thương hiệu bánh Omeli ra mắt, đến năm 2022 được công nhận Thương hiệu Quốc gia Việt Nam và tiếp tục được công nhận theo Quyết định số 2136 năm 2026. "Từ những mẻ bánh thủ công, chiếc xe đạp Phượng Hoàng đến hệ thống nhà máy hiện đại và thương hiệu Omeli được công nhận đạt Thương hiệu quốc gia" là câu chuyện cho thấy bánh truyền thống hoàn toàn có thể bước vào chuỗi giá trị hiện đại nếu dám đầu tư chất lượng, cải tiến nguyên liệu, kích cỡ, cách trình bày và bao bì để phù hợp nhu cầu tiêu dùng.
Tương lai bánh Việt nằm trong tay Gen Z – nếu chúng ta trao quyền
Điểm chung giữa làng Đinh Xá, các doanh nghiệp bột – thực phẩm và những chuyên gia ẩm thực là nhận thức rằng bảo tồn bánh truyền thống không đồng nghĩa với đóng băng quá khứ. Theo các chuyên gia, cải tiến cách nấu nướng, kích thước và bao bì có thể giúp bánh truyền thống thích nghi với đời sống hiện đại, miễn là giữ được hương vị và tinh thần gốc. Những ý tưởng như bảo tàng bánh Việt gắn với các dân tộc, hay bếp hướng dẫn nấu ăn cho Gen Z, nơi nghệ nhân sẵn sàng chia sẻ bí quyết, cho thấy một chiến lược rõ ràng: đưa kiến thức và trải nghiệm đến tay người trẻ. Một hướng đi quan trọng là xây dựng nội dung số phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin của giới trẻ. Khi những video dạy gói bánh chưng, làm bánh da lợn Việt, bánh khoai mì xuất hiện dày đặc trên mạng, khi công thức được mở, khi người trẻ được khuyến khích thử và sai, nghề gói bánh sẽ không còn là "bí truyền" của một vài dòng họ mà trở thành tài sản chung. Suy cho cùng, giữ gìn công thức bánh là giữ gìn ký ức và bản sắc; nếu thế hệ trẻ không được trao quyền tham gia, mọi lời kêu gọi bảo tồn sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu.
