Học nghề để nuôi dưỡng khả năng tự lập
Lớp học nghề dành cho trẻ khuyết tật trí tuệ là môi trường đào tạo kỹ năng thực hành theo năng lực từng em, đồng thời tạo cơ hội trải nghiệm lao động và rèn tính tự lập trong không gian có hỗ trợ. Đây không phải lời hứa rằng mọi em sẽ có việc làm ngay, mà là bước thiết thực giúp các em làm được nhiều việc hơn cho bản thân và gia đình. Ngày 26-10, Trường Tiểu học Bình Minh ở Hà Nội khai giảng lớp sơ cấp kỹ thuật pha chế đồ uống. Chương trình đào tạo nghề tại đây bắt đầu từ năm 2017 và đã có gần 500 lượt học sinh khuyết tật tham gia, với các nghề như chế biến món ăn, làm bánh, pha chế đồ uống và chăm sóc da. Quy mô ấy cho thấy nhu cầu học tập không thể chỉ được đáp ứng bằng thiện chí nhất thời: trẻ cần những cơ hội đều đặn, phù hợp và đủ lâu để kỹ năng được hình thành.
Gia đình chị Trương Minh Đức là một lát cắt rõ nét của mong mỏi ấy. Chị dự lớp khai giảng cùng con trai mắc hội chứng tự kỷ, sinh năm 2011, và nói gia đình không đặt nặng thu nhập; điều quan trọng là con có thể tự phục vụ bản thân, bớt phụ thuộc và tìm thấy niềm vui trong lao động. Mục tiêu ấy có vẻ nhỏ nếu đo bằng thành tích, nhưng lại có ý nghĩa lớn trong đời sống thường ngày. Khi học sinh có thể tự làm một món ăn, pha một ly nước hay tham gia việc nhà, lớp học đã tạo ra một dạng tiến bộ cụ thể mà gia đình có thể nhìn thấy.
Hòa nhập không thể dừng ở cánh cửa trường học
Con đường tìm một môi trường học tập phù hợp thường khiến cha mẹ kiệt sức trước cả khi con bước vào lớp. Trước khi tìm được nơi ổn định cho con, chị Đức đã gõ cửa gần 20 trường tiểu học với hy vọng con được học hòa nhập; phần lớn đều từ chối. Ở môi trường phổ thông, con chị còn trải qua bạo lực học đường khi hành vi của em không được kiểm soát và những người xung quanh thiếu thấu hiểu. Những trải nghiệm ấy nhắc rằng giáo dục hòa nhập không thể chỉ là việc nhận trẻ vào trường: nếu thiếu hỗ trợ phù hợp và văn hóa tôn trọng, sự có mặt của trẻ trong lớp chưa đồng nghĩa với việc trẻ được học tập an toàn.
Nỗi lo của cha mẹ cũng không kết thúc khi con tìm được một mái trường phù hợp. Khi con đến tuổi trưởng thành, nhiều gia đình day dứt về người sẽ chăm sóc con lúc cha mẹ già yếu. Vì vậy, lớp học nghề có giá trị vượt ra ngoài chương trình học: nó giúp gia đình hình dung một tương lai mà con có thể tự làm một phần việc, tham gia vào sinh hoạt chung và giảm lệ thuộc. Nhưng đừng đặt gánh nặng chứng minh khả năng lên vai trẻ; trách nhiệm của nhà trường và xã hội là tạo điều kiện để mỗi em tiến bộ theo nhịp riêng, thay vì lấy một chuẩn độc lập duy nhất làm thước đo.
Kỹ năng được xây từ những bước nhỏ và sự phối hợp
Một lớp học nghề hiệu quả bắt đầu trước giờ thực hành. Giáo viên và phụ huynh phối hợp trong khâu sơ tuyển, đánh giá năng lực và sở thích, rồi điều chỉnh bài học cho từng em. Trong mỗi tiết, giáo viên chia nhỏ thao tác, cá thể hóa cách hướng dẫn và đồng hành để học sinh tiếp thu dần. Cách làm này đòi hỏi kiên nhẫn, nhưng phù hợp hơn với mục tiêu xây dựng kỹ năng cho trẻ so với việc chạy theo tiến độ chung. Nhà trường còn đưa nghề vào hoạt động trải nghiệm như gian hàng Tết, tiệc trà chiều và làm bánh quy làm quà tặng, giúp các em luyện tập trong tình huống gần với đời sống.
Sự phối hợp cũng cần vượt khỏi phạm vi trường học. Mô hình đào tạo nghề có sự tham gia của Hội Cứu trợ trẻ em khuyết tật thành phố Hà Nội, Trường Trung cấp nghề Nấu ăn - Nghiệp vụ Du lịch và Thời trang Hà Nội cùng các trường chuyên biệt, trong đó có Trường Tiểu học Bình Minh. Theo thông tin về chương trình, một số học sinh sau khóa pha chế hoặc làm bánh đã tự làm sản phẩm bán trực tuyến hay phụ giúp kinh tế gia đình. Đây là kết quả đáng khích lệ, nhưng không nên biến thành áp lực để mọi em phải tạo ra sản phẩm bán được. Giá trị cốt lõi vẫn là cơ hội học tập, sự tự tin và khả năng tham gia đời sống cộng đồng.
Muốn bền vững, lớp nghề cần được duy trì lâu dài
Điểm yếu của nhiều mô hình hỗ trợ là nguy cơ đứt quãng: trẻ cần thời gian lặp lại và củng cố, trong khi một khóa ngắn khó bảo đảm kỹ năng được duy trì. Phụ huynh tại Trường Tiểu học Bình Minh mong các lớp nghề được tổ chức đều đặn từ sơ cấp đến nâng cao, và có thể mở rộng vào kỳ nghỉ hè. Hiệu trưởng Trường Trung cấp nghề Nấu ăn - Nghiệp vụ Du lịch và Thời trang Hà Nội cam kết dành cơ sở vật chất và giáo viên giàu kinh nghiệm để hỗ trợ học sinh khuyết tật. Lời cam kết là khởi đầu cần thiết; điều gia đình cần tiếp theo là lịch học ổn định, nội dung phù hợp và sự kết nối giữa đào tạo với cơ hội thực hành trong cộng đồng.
Lớp học nghề không thể thay thế toàn bộ hỗ trợ mà trẻ khuyết tật trí tuệ cần, nhưng có thể mở thêm một cánh cửa khi được tổ chức đúng cách. Muốn cánh cửa ấy không khép lại sau một khóa học, các cấp, tổ chức xã hội, nhà trường, gia đình và cộng đồng phải cùng duy trì môi trường an toàn, tôn trọng và có cơ hội thực hành. Thành công không chỉ là một em làm được sản phẩm hay kiếm thêm thu nhập; còn là khi em được học mà không bị loại trừ, được phát triển theo khả năng và có chỗ đứng trong đời sống chung. Đó mới là thước đo thuyết phục cho giáo dục hòa nhập.
