Từ một đợt xét mỗi năm sang lựa chọn nhiều nơi
Cơ chế xét giáo sư, phó giáo sư theo dự thảo mới là cách các trường đại học chủ động tuyển chọn và bổ nhiệm học giả gắn với vị trí việc làm, đồng thời cho phép ứng viên nộp hồ sơ ở nhiều cơ sở và nhiều đợt trong năm. Chiều 7-11, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức hội nghị lấy ý kiến các trường về dự thảo thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm các chức danh này. Thay đổi ấy đáng chú ý vì phá thế độc quyền của một lịch xét tập trung: trước đây, ứng viên thường phải chờ thông báo của Hội đồng Giáo sư Nhà nước, trải qua quy trình ba cấp và chỉ có một đợt mỗi năm; lỡ cơ hội có thể phải chờ thêm một đến hai năm. Nay, người không được chọn ở trường này vẫn có thể đăng ký nơi khác hoặc dự nhiều đợt, giảm thời gian chờ và tăng quyền lựa chọn.
Cạnh tranh đại học chuyển từ hồ sơ sang sức hút
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhìn nhận cơ chế mới sẽ tạo cạnh tranh học thuật giữa các trường trong việc thu hút nhân lực chất lượng cao. Đây là thay đổi đúng hướng: khi ứng viên có nhiều lựa chọn, chức danh không còn chỉ là kết quả của quy trình xét duyệt mà còn phản ánh việc trường có vị trí phù hợp, nguồn lực nghiên cứu và điều kiện làm việc đủ hấp dẫn hay không. Bộ trưởng cảnh báo trường có nhiều giáo sư, phó giáo sư nhưng đãi ngộ giáo sư và môi trường làm việc kém có thể mất nhân sự vào tay cơ sở khác. Vì vậy, tuyển dụng giảng viên ở cấp học thuật cao không thể chỉ dựa vào danh tiếng hay số lượng chức danh đang có. Các trường phải đưa ra cơ hội nghiên cứu cụ thể và chính sách đủ sức giữ người; nếu không, quyền tự chủ tuyển chọn sẽ khiến điểm yếu của họ lộ rõ hơn.
Tự chủ cần đi cùng chuẩn chung và giám sát
Trao quyền cho trường không đồng nghĩa hạ thấp tiêu chuẩn. Dự thảo đặt ra mức tối thiểu chung; mỗi cơ sở có thể quy định yêu cầu cao hơn nhưng không được bỏ các tiêu chí nền tảng. Thông báo tuyển chọn phải được công khai ít nhất 30 ngày trước hạn nhận hồ sơ. Sự rõ ràng này cần thiết, nhất là khi ứng viên bên ngoài trường cũng được tham gia và hội đồng phải so sánh nhiều hồ sơ cho cùng một vị trí. Giáo sư Hoàng Anh Tuấn cho rằng bổ nhiệm theo vị trí việc làm có thể khắc phục tình trạng ngành thừa, ngành thiếu giáo sư và hạn chế lạm phát chức danh. Nhưng để cơ chế ấy đáng tin, đánh giá phải công tâm, minh bạch, có giám sát của ứng viên và xã hội, cùng hoạt động thanh tra, kiểm tra của Bộ. Nếu thiếu các hàng rào này, cạnh tranh có thể biến thành khác biệt tùy tiện giữa các trường.
Cơ hội chỉ có ý nghĩa khi trường biết giữ người
Dự thảo mở rộng lựa chọn cho ứng viên, nhưng hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào việc các trường có biến quyền tự chủ thành lời mời đủ thuyết phục hay không. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết ban soạn thảo sẽ rà soát và dự kiến ban hành thông tư ngay trong tháng 11-2026; ông cũng đề nghị các trường chủ động xây dựng quy chế nội bộ, đồng thời cho biết quy định có thể tiếp tục được điều chỉnh nếu phát sinh vướng mắc. Đây là lúc các trường cần nhìn tuyển dụng như một cam kết hai chiều: chọn người phù hợp với nhiệm vụ, đồng thời tạo điều kiện để họ nghiên cứu, giảng dạy và phát triển lâu dài. Kết luận quan trọng không nằm ở việc có thêm bao nhiêu đợt xét, mà ở việc cạnh tranh đại học có buộc các cơ sở cải thiện đãi ngộ và môi trường học thuật hay không. Nếu có, cơ chế mới sẽ giúp phân bổ nhân lực tốt hơn; nếu không, quyền lựa chọn rộng hơn chỉ khiến những nơi kém hấp dẫn mất người nhanh hơn.
