Kế hoạch đặt nền móng cho ngành hàng hải tự chủ
Công nghiệp hàng hải là hệ thống hoạt động sản xuất và dịch vụ gồm đóng mới, sửa chữa tàu, cơ khí biển và các ngành hỗ trợ, gắn với cảng biển, logistics và chuỗi cung ứng. Đây không chỉ là một ngành sản xuất, mà còn là nền tảng để Việt Nam chuyển lợi thế biển thành năng lực công nghiệp có giá trị cao.
Ngày 3/11/2026, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc ký Quyết định 2089/QĐ-TTg, ban hành kế hoạch triển khai kết luận về phát triển công nghiệp hàng hải quốc gia. Kế hoạch xác định 10 nhóm nhiệm vụ, từ xử lý nút thắt về thể chế, vốn, công nghệ và thị trường đến củng cố năng lực sản xuất hiện có. Định hướng đáng chú ý là xây dựng hệ sinh thái hiện đại, xanh và số hóa, đồng thời tăng tính tự chủ.
Đây là bước đi cần thiết, nhưng giá trị của kế hoạch sẽ được quyết định bởi khả năng tập trung nguồn lực và thực thi nhất quán. Với hơn 3.260 km bờ biển nằm trên tuyến hàng hải quốc tế, Việt Nam có lợi thế địa lý; song lợi thế ấy không tự biến thành năng lực cạnh tranh nếu ngành vẫn phụ thuộc vào gia công và vật tư nhập khẩu.
Trung tâm hàng hải phải là cụm sản xuất, không phải điểm đầu tư rời rạc
Kế hoạch hướng tới hình thành các trung tâm hàng hải và cụm liên kết công nghiệp hàng hải, cơ khí biển dựa trên vị trí địa lý, hạ tầng, nhân lực và năng lực doanh nghiệp. Mấu chốt nằm ở cách tổ chức: các cơ sở cần được chuyên môn hóa và kết nối với cảng biển, cảng thủy nội địa, logistics cùng công nghiệp hỗ trợ. Nếu mỗi khu vực tự phát triển một cách dàn trải, các trung tâm sẽ khó tạo thành chuỗi cung ứng đủ sức phục vụ sản xuất quy mô lớn.
Vì vậy, lựa chọn địa điểm và phân vai giữa các cụm phải dựa trên năng lực thực có, tránh đầu tư trùng lặp. Bên cạnh đóng mới tàu, kế hoạch còn khuyến khích các trung tâm sửa chữa, hoán cải, tháo dỡ và tái chế phương tiện theo hướng kinh tế tuần hoàn, ứng dụng công nghệ tiên tiến, tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải.
Đây là cách tiếp cận hợp lý: một trung tâm công nghiệp chỉ có ý nghĩa khi tạo được liên kết giữa nhà máy, nhà cung ứng và dịch vụ vận tải. Phối hợp liên vùng trong quy hoạch và quản lý sẽ quan trọng không kém việc xây dựng hạ tầng mới.
Đóng tàu Việt Nam cần thoát khỏi vòng gia công
Nâng năng lực đóng tàu trong nước là mục tiêu trọng tâm của kế hoạch, nhưng tăng sản lượng thôi chưa đủ. Ngành đóng tàu Việt Nam còn đối mặt với tình trạng thâm dụng lao động, tập trung vào gia công vỏ thép, phụ thuộc vật tư ngoại nhập và tỷ lệ nội địa hóa thấp. Nếu không nâng được năng lực thiết kế, chế tạo thiết bị và cung ứng trong nước, quy mô sản xuất lớn hơn vẫn có thể đồng nghĩa với giá trị giữ lại thấp.
Áp lực chuyển dịch năng lượng xanh của Tổ chức Hàng hải Quốc tế, gồm yêu cầu giảm phát thải và sử dụng nhiên liệu kép, khiến đổi mới công nghệ trở thành điều kiện cạnh tranh chứ không còn là lựa chọn. Kế hoạch cũng đặt yêu cầu phát triển hệ sinh thái số, xanh và tăng tính tự chủ. Điều này đòi hỏi cơ khí biển và công nghiệp hỗ trợ cùng tiến lên, thay vì chỉ tập trung vào thân tàu.
Công việc tiếp theo là rà soát, phân loại năng lực công nghiệp hàng hải, ban hành bộ tiêu chí đánh giá thống nhất và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia. Một bức tranh năng lực đáng tin cậy sẽ giúp nhận diện khoảng trống, chọn đúng lĩnh vực cần đầu tư và tránh phân bổ nguồn lực theo phong trào.
Ba chữ “i” là phép thử về đầu tư và năng lực hấp thụ
Chiến lược ba chữ “i” — đầu tư, tiếp thu công nghệ và đổi mới sáng tạo — đưa ra một lộ trình phù hợp để thoát khỏi phân khúc gia công giá trị thấp. Trước hết, đầu tư cần có trọng tâm vào hạ tầng đóng mới, sửa chữa và các cụm cung ứng; tránh dàn trải khiến nhà máy thiếu thiết bị đồng bộ và doanh nghiệp hỗ trợ không có thị trường ổn định.
Tiếp thu công nghệ không nên dừng ở nhập máy móc. Cần biến hợp tác quốc tế và đầu tư có chọn lọc thành năng lực làm chủ quy trình, đáp ứng chuẩn mực quốc tế về chất lượng, an toàn và môi trường. Sau đó, đổi mới sáng tạo mới có thể giúp doanh nghiệp phát triển thiết kế, vật liệu và giải pháp sản xuất phù hợp với nhu cầu mới. Kế hoạch đặt mục tiêu xây dựng Chương trình quốc gia phát triển công nghiệp hàng hải và cơ khí biển đến năm 2035, tầm nhìn 2050.
Kết luận cần rút ra rất rõ: một hệ sinh thái hiện đại không thể hình thành chỉ bằng quy hoạch trung tâm hay bổ sung thiết bị. Thành công phụ thuộc vào việc nối đầu tư với hấp thụ công nghệ và năng lực sáng tạo trong nước. Khi ba khâu ấy đi cùng nhau, công nghiệp hàng hải mới có cơ hội nâng sức cạnh tranh và giữ lại nhiều giá trị hơn trong chuỗi toàn cầu.
