Giải thưởng ghi nhận hướng nghiên cứu gắn với nhu cầu thực tế
AI chẩn đoán Alzheimer là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích dữ liệu y khoa, hỗ trợ bác sĩ nhận diện bệnh và theo dõi sức khỏe não bộ. Giá trị của công nghệ này không nằm ở lời hứa thay thế bác sĩ, mà ở khả năng bổ sung công cụ cho phát hiện sớm và chăm sóc phù hợp hơn. Ngày 14/10/2026 tại Đà Nẵng, PGS.TS Hà Thị Thanh Hương, sinh năm 1989, nhận Giải Nhất hạng mục Nhà khoa học giữa sự nghiệp tại Giải thưởng Khoa học ASEAN – Hoa Kỳ dành cho nữ giới. Cô là nhà khoa học nữ Việt Nam thứ hai nhận giải, sau PGS.TS Nguyễn Thị Hiệp vào năm 2017. Chủ đề năm nay đặt AI trong bối cảnh xây dựng hệ thống y tế bao trùm, có khả năng chống chịu; đó cũng là lời nhắc rằng nghiên cứu chỉ có ý nghĩa rộng hơn khi cải thiện khả năng tiếp cận chăm sóc sức khỏe. Công trình của Hương đáng chú ý bởi kết nối mục tiêu ấy với một vấn đề ngày càng cấp thiết: bệnh Alzheimer phát hiện sớm.
Từ trải nghiệm gia đình đến phòng thí nghiệm ở Việt Nam
Con đường nghiên cứu của Hương bắt đầu từ một câu hỏi cá nhân. Khi đưa người thân mắc trầm cảm đi khám và điều trị, cô nhận thấy những hạn chế trong chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Việt Nam, trong đó có thiếu hụt công cụ hỗ trợ chẩn đoán và điều trị. Trải nghiệm ấy góp phần đưa cô đến với khoa học thần kinh, với mong muốn hiểu hoạt động của não bộ và tìm hướng can thiệp thiết thực hơn. Sau khi tốt nghiệp Công nghệ sinh học, Hương tham gia nghiên cứu tại Oxford rồi sang Stanford năm 2012; năm 2018, sau khi hoàn thành tiến sĩ khoa học thần kinh, cô trở về công tác tại Trường Đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia TP.HCM. Tại đây, cô xây dựng Phòng thí nghiệm Sức khỏe não bộ, kết nối neuroscience, công nghệ y học và trí tuệ nhân tạo. Được bổ nhiệm phó giáo sư ở tuổi 36 vào cuối năm 2025, cô chọn đưa kinh nghiệm Stanford AI y tế vào những bài toán sức khỏe não bộ trong nước.
Từ độ chính xác trong dữ liệu đến khả năng dùng tại bệnh viện
Dự án Brain Analytics, triển khai từ năm 2023, dùng AI phân tích ảnh cộng hưởng từ sọ não để hỗ trợ chẩn đoán Alzheimer. Khi được huấn luyện và kiểm chứng trên bộ dữ liệu ADNI của Mỹ, phần mềm đạt độ chính xác khoảng 96%. Con số này đáng chú ý, nhưng chưa đồng nghĩa công cụ đã được xác nhận hiệu quả tương tự trên mọi bệnh nhân Việt Nam. Nhóm đang tiếp tục tối ưu mô hình bằng dữ liệu MRI não của người Việt để đánh giá khả năng ứng dụng thực tế. Bước kiểm tra với người dùng cũng quan trọng: bác sĩ và sinh viên y khoa tại tám bệnh viện trong nước đã trải nghiệm sản phẩm, trong đó 80% đánh giá hài lòng với các tính năng. Nhóm còn phối hợp với bệnh viện, bác sĩ lâm sàng để tìm hiểu nhu cầu và phát triển hướng hỗ trợ chẩn đoán ít xâm lấn, chi phí thấp hơn. Một dự án khác, Brain Train, giúp người suy giảm nhận thức nhẹ luyện tập trí não. Những công cụ này có thể hỗ trợ người bệnh và bác sĩ, nhưng chẩn đoán vẫn cần được đặt trong quy trình chăm sóc y tế.
Khoa học tiên tiến phải được hiệu chỉnh cho người bệnh Việt
Brain Health Lab không chỉ tập trung vào Alzheimer. Nhóm còn nghiên cứu AI hỗ trợ người mắc trầm cảm, rối loạn lo âu, phân tích hình ảnh não và giọng nói để tìm dấu hiệu Alzheimer sớm, đồng thời phát triển hệ thống đo điện não kết hợp kích thích siêu âm. Các hướng đi này cho thấy AI có thể nối nghiên cứu thần kinh với những hỗ trợ cụ thể cho người bệnh, từ sàng lọc đến theo dõi và can thiệp. Tuy vậy, giải thưởng không nên được hiểu là dấu chấm hết cho công việc kiểm chứng. Mô hình cần tiếp tục được đánh giá trên dữ liệu phù hợp với dân số trong nước, còn công cụ phải đáp ứng điều kiện tiếp cận và thực hành tại cơ sở y tế Việt Nam. Giải thưởng cũng xét đến vai trò dìu dắt thế hệ trẻ và hợp tác khu vực, bên cạnh thành tựu nghiên cứu. Hương là hình ảnh tiêu biểu của nhà khoa học Việt Nam dùng tri thức quốc tế để giải quyết ưu tiên trong nước: thành công sẽ được đo không chỉ bằng độ chính xác trong phòng thí nghiệm, mà bằng ích lợi bền vững cho bệnh nhân.
