Giữ nghề không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ
Nghề truyền thống là hệ thống kỹ năng, tri thức và thẩm mỹ được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ, đồng thời có thể tiếp tục phát triển khi được ứng dụng vào đời sống mới. Bảo tồn vì thế không nên đồng nghĩa với đóng khung sản phẩm trong những hình thức quen thuộc. Gốm Bàu Trúc cho thấy kỹ thuật thủ công và tư duy đổi mới có thể song hành: nghệ nhân giữ chất liệu, cách làm và dấu ấn văn hóa, còn người thiết kế tìm cách để món gốm phù hợp hơn với căn nhà, thói quen và nhu cầu sử dụng hiện nay. Cuộc thi thiết kế sản phẩm gốm của người Chăm do UBND tỉnh Khánh Hòa tổ chức năm 2026 tạo không gian để nghệ nhân, người làm nghề, sinh viên và cơ sở sản xuất cùng tham gia sáng tạo trên nền văn hóa gốm Chăm. Đây là hướng đi đáng ủng hộ: bảo tồn nghề cần cả bàn tay vững kỹ thuật lẫn tư duy sẵn sàng thay đổi.
Sự đổi mới chỉ có ý nghĩa khi không làm mờ căn cốt của nghề. Người thiết kế cần hiểu nguồn gốc họa tiết, đặc tính vật liệu và công đoạn chế tác trước khi đề xuất hình dáng hay công năng mới. Ngược lại, việc truyền nghề cũng cần mở cửa cho câu hỏi của thế hệ trẻ: món đồ này sẽ sống ở đâu, được dùng ra sao và khiến người mua muốn tìm hiểu điều gì về văn hóa Chăm? Khi hai phía đối thoại, bảo tồn nghề không còn là nhiệm vụ tách rời đời sống mà trở thành quá trình đưa di sản vào những không gian sử dụng mới.
Người trẻ mang góc nhìn thiết kế và công nghệ
Người trẻ không nhất thiết phải thay nghệ nhân đứng bên bàn xoay mới có thể góp sức. Họ có thể biến hiểu biết về thiết kế sản phẩm, hình ảnh và công nghệ thành cầu nối giữa làng nghề với người tiêu dùng. Sinh viên Văn Võ Thùy Trâm dự thi với “Bình hoa tháp Chăm”, đưa đường nét kiến trúc Chăm lên chiếc bình có thể cắm hoa hoặc trang trí không gian sống. Trâm dành hai tuần lên ý tưởng, xây dựng nội dung và hoàn thiện thiết kế dự thi. Điểm đáng chú ý không chỉ là vẻ mới của sản phẩm, mà là cách một biểu tượng văn hóa được chuyển thành vật dụng có chỗ đứng trong sinh hoạt thường ngày.
LazadaMột hướng ứng dụng khác là “Phin cà phê gốm Bàu Trúc” của sinh viên Đỗ Lê Thanh Nhi, kết hợp chất liệu truyền thống với vật dụng quen thuộc. Trong khi đó, nhóm tại cơ sở gốm Bàu Trúc nghệ nhân Đàng Xem đang phát triển ý tưởng trên bản vẽ và sử dụng AI trong quá trình hình thành phương án thiết kế; các thành viên chia nhau từng công đoạn chế tác để hoàn thiện sản phẩm. Công nghệ ở đây nên được xem là công cụ hỗ trợ thử nghiệm, không phải vật thay thế tri thức của người thợ. Người trẻ có thể mở rộng cách hình dung sản phẩm, còn nghệ nhân giúp giữ cho ý tưởng bám rễ trong kỹ thuật và bản sắc địa phương.
Công năng là con đường để sản phẩm tìm người dùng
Một sản phẩm thủ công có giá trị văn hóa vẫn cần trả lời câu hỏi rất đời thường: người mua sẽ dùng nó vào việc gì? Chiếc bình hoa tháp Chăm đáp ứng nhu cầu cắm hoa hoặc trang trí; ý tưởng phin cà phê lại gợi khả năng đưa gốm Bàu Trúc vào một nghi thức sinh hoạt quen thuộc. Những lựa chọn ấy không làm giảm giá trị di sản. Trái lại, công năng rõ ràng giúp sản phẩm bước ra khỏi vai trò vật trưng bày, tạo thêm lý do để người tiêu dùng lựa chọn và tìm hiểu câu chuyện phía sau.
Thị trường không nên là chiếc khuôn buộc làng nghề chạy theo thị hiếu nhất thời; đó là phép thử xem thiết kế có chạm được nhu cầu thật hay không. Gần 20 năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Phú Hữu Katê dành 15 ngày hoàn thiện hai tác phẩm “Dòng chảy ký ức” và “Qua sông”, thuộc nhóm trang trí nội thất và quà tặng lưu niệm. Anh còn ấp ủ tác phẩm thứ ba, dự kiến cao khoảng 50 cm. Những ví dụ này cho thấy sáng tạo cần thời gian, kỹ năng và định hướng ứng dụng. Nếu sản phẩm vừa giữ dấu ấn văn hóa vừa đáp ứng công năng, nghề truyền thống có cơ hội tiếp cận thêm người dùng và vươn xa hơn.
Bảo tồn nghề cần một hệ sinh thái cùng làm
Cuộc thi thiết kế có thể khơi gợi ý tưởng, nhưng để ý tưởng thành sinh kế lâu dài, người làm nghề cần thêm cơ hội thử nghiệm, kết nối và giới thiệu sản phẩm. Việc nghệ nhân, sinh viên và cơ sở sản xuất cùng tham gia tạo nên một điểm khởi đầu hữu ích: người trẻ đem đến góc nhìn mới, nghệ nhân chia sẻ kỹ thuật, còn cơ sở sản xuất có thể tổ chức các công đoạn để đưa thiết kế đến gần sản phẩm hoàn chỉnh. Cuộc thi năm 2026 hướng tới tìm kiếm những thiết kế sáng tạo, có khả năng ứng dụng và làm phong phú thêm sản phẩm gốm Chăm. Giá trị của hoạt động này sẽ lớn hơn nếu sự gặp gỡ và trao đổi tiếp tục sau khi cuộc thi khép lại.
Đường đi bền vững không phải chọn giữa nguyên bản và hiện đại, mà là tìm điểm cân bằng để kỹ thuật cha ông tiếp tục có người thực hành, còn sản phẩm có lý do hiện diện trong đời sống. Thiết kế tốt cần tôn trọng vật liệu và văn hóa; công nghệ cần phục vụ người thợ; tín hiệu thị trường cần được lắng nghe mà không khiến sản phẩm đánh mất bản sắc. Khi những điều đó gặp nhau, bảo tồn nghề không chỉ giữ lại một kỹ thuật cũ mà còn trao cho nghề truyền thống cơ hội phát triển trong hiện tại. Muốn di sản đi xa, hãy để nó được làm mới bằng sự hiểu biết, chứ không chỉ được cất giữ trong ký ức.
