Dùng AI phổ biến, nhưng không đồng nghĩa sinh viên thoải mái
Sự phụ thuộc vào AI trong học tập là tình trạng sinh viên thường xuyên giao cho công cụ tạo nội dung những bước suy nghĩ và xử lý mà lẽ ra họ cần tự thực hiện để hiểu bài. Đây không phải chuyện cấm hay cho phép công nghệ, mà là giữ quyền chủ động của người học.
Một khảo sát của Fizz cho thấy 96% sinh viên đại học được hỏi đã dùng AI, nhưng 56% nói sẽ cấm công nghệ này nếu có thể; 64% cảm thấy ít nhất một phần áp lực từ giáo viên hoặc cơ sở giáo dục phải áp dụng AI. Sự đối lập ấy đáng chú ý: nhiều người dùng công cụ trong khi vẫn không muốn nó trở thành điều kiện mặc định để học tập hay cạnh tranh.
Áp lực còn đến từ nỗi lo tụt lại trên thị trường việc làm. Gần một nửa nhóm dùng AI nhiều nhất cho biết họ thấy bị thúc ép vì sợ mất lợi thế nghề nghiệp, dù cũng lo công nghệ có thể làm giảm khả năng thành công của chính mình. Khi AI được xem như vé vào cuộc đua, lựa chọn cá nhân dễ biến thành sức ép tập thể.
Khi câu trả lời có sẵn thay thế đối thoại
Tại phiên bàn tròn ngày 5/11 trong khuôn khổ Franconomics 2026, các diễn giả do GS Manuel Jobert điều phối đã thảo luận về tác động của công nghệ mới, trong đó có cách sinh viên ứng xử với AI và những hệ lụy về nhận thức. Từ kinh nghiệm giảng dạy gần 30 năm, TS Trần Vân Như mô tả sự thay đổi trong bài tập nhóm: thay vì cùng đọc, tranh luận và mổ xẻ tình huống, nhiều sinh viên lập tức đưa câu hỏi vào ChatGPT, Gemini hay Claude để lấy đáp án.
Hệ quả không chỉ nằm ở chất lượng bài làm. Lớp học có thể rơi vào im lặng khi sinh viên nhìn màn hình thay vì trao đổi với nhau; lúc thuyết trình, một số em dựa hoàn toàn vào thiết bị hoặc học thuộc máy móc. Đây là tổn thất khó thấy trên điểm số: cơ hội luyện cách lắng nghe, phản biện và diễn đạt suy nghĩ trước người khác.
Dữ liệu khảo sát cũng cho thấy 86% người dùng AI hằng ngày từng hỏi công cụ về việc trước kia họ có thể trao đổi với người khác, chẳng hạn lời khuyên nghề nghiệp hoặc chuyện cá nhân. AI có thể giúp sắp xếp suy nghĩ, nhưng nếu nó dần thay thế bạn bè, giảng viên và những cuộc trò chuyện khó, sự tiện lợi có nguy cơ trở thành mất kết nối.
Ranh giới giữa trợ giúp và lệ thuộc
Dùng AI trong học tập không tự động đồng nghĩa với lạm dụng AI. Một công cụ hỗ trợ có ích khi giúp người học gợi ý hướng tiếp cận, giải thích khái niệm hoặc phản hồi bản nháp, trong khi sinh viên vẫn kiểm chứng thông tin, tự lập luận và chịu trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng. Ranh giới bị vượt qua khi câu trả lời của máy thay cho quá trình hiểu bài.
Mức lệ thuộc tăng theo tần suất sử dụng: 68% sinh viên dùng AI nhiều lần mỗi ngày cho rằng bài vở sẽ khó hơn nếu thiếu công cụ; tỷ lệ này là 59% ở người dùng hằng ngày, 42% ở người dùng hằng tuần và 9% ở nhóm dùng chưa đến mỗi tháng một lần. Những con số ấy không chứng minh AI gây suy giảm năng lực, nhưng cho thấy một bộ phận người học đã khó hình dung việc học nếu không có nó.
GS Laurent El Ghaoui ví tác động của AI với những bước ngoặt công nghệ trước đây: công cụ mới đem lại tiện lợi nhưng cũng có thể làm con người ít rèn luyện một số năng lực. Ông cảnh báo việc quá phụ thuộc có nguy cơ làm hao hụt “bộ nhớ đệm” tư duy và kỹ năng nền tảng. Vì thế, nhà trường nên đánh giá cả cách sinh viên suy luận và kiểm chứng, không chỉ chấm câu trả lời hoàn chỉnh.
Đừng biến tốc độ thành thước đo duy nhất
Nỗi lo kiệt sức sinh viên cần được nhìn nhận thận trọng: các tư liệu hiện có không xác lập rằng AI trực tiếp gây kiệt sức. Tuy vậy, chúng cho thấy môi trường học tập đặt nặng tốc độ, quá tải thông tin số và thiếu kỹ năng kiểm chứng có thể khiến việc dùng công nghệ thêm áp lực. TS Mai Việt Dũng nhận định áp lực không chủ yếu đến từ việc học công cụ mới, mà từ quá tải thông tin, khó đánh giá dữ liệu và kỳ vọng hoàn thành công việc nhanh gấp bội.
Một cách ứng xử hợp lý là yêu cầu sinh viên nêu rõ AI đã hỗ trợ phần nào, kiểm tra các dữ kiện quan trọng và trình bày được lập luận của chính mình. Bài tập nhóm cũng cần tạo không gian cho trao đổi trực tiếp, thay vì chỉ nhận một sản phẩm trơn tru. AI có thể hỗ trợ trong lĩnh vực chuyên môn, nhưng không nên làm thay phần thực hành giúp người học hình thành năng lực.
Franconomics 2026 dự kiến có chuyến tham quan thực tế tại Khu công nghệ cao Bắc Ninh vào sáng 6/11; lãnh đạo Trường Quốc tế cũng hé lộ khả năng diễn đàn lần thứ bảy năm 2027 được tổ chức tại Lyon. Những cuộc thảo luận tiếp theo chỉ có ý nghĩa nếu chuyển thành cách dạy và đánh giá giúp sinh viên làm chủ công cụ, thay vì chạy theo nó. AI nên mở rộng năng lực học tập, không trở thành điều kiện khiến người học thấy mình không thể thiếu nó.
